Истанбул университети мудири: “түркийә-хитай мунасивәтлиридә уйғурлар тосалғу әмәс, бәлки бир пурсәттур”

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2021.12.06
Истанбул университети мудири: “түркийә-хитай мунасивәтлиридә уйғурлар тосалғу әмәс, бәлки бир пурсәттур” Истанбул университетида өткүзүлгән “түркийә-хитай мунасивәтлири” темисидики илмий муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2021-Йили 4-декабир, түркийә.
RFA/Arslan

4-Декабир шәнбә күни истанбул университетида “түркийә-хитай мунасивәтлири” дегән темида илмий муһакимә йиғини өткүзүлди.

Бу йиғинни истанбул университети, уйғур академийәси, йилдиз техника университети, түрк дуняси вәхпи, милләтпәрвәр үлкүҗи академиклар бирлики қатарлиқ алий мәктәп, тәшкилат вә органлар бирликтә уюштурди.

Йиғинда алди билән уйғур академийәсиниң рәиси доктор пәрһат қурбан тәңритағли ечилиш сөзи сөзлиди. Андин кейин “илһам тохти гуруппси” ниң башлиқки әнвәрҗан сөз қилип, илһам тохти вә униң паалийәтлирини тонуштуруп өтти. Йиғинда йәнә түрк дуняси вәхпи рәис вәкили вә истанбул университетиниң мудири, профессор доктор мәхмут ақ әпәндиму сөз қилди.

Истанбул университетиниң мудири профессор мәхмут ақ әпәнди сөз қилип мундақ деди: “дуняниң һәр қайси җайлириға тарқалған түркләрниң мәвҗутлуқи әслидә түркийә җумһурийити дөлити үчүн бир пурсәттур. Нурғун бәхтсизликләрни бешидин өткүзгән уйғур түрклиримизниң азаб-оқибәтлири һәммимизниң йүрикини дағлиди вә аччиқ бир тарихий әслимә болуп қалди. Уларниң дәваси бизниң дәвайимиздур, улар тарихниң бизгә қалдуруп кәткән аманити, шундақла қан-қериндашлиримиздур. Шуниң үчүн уйғур түрклириниң башқа қан-қериндашлиримизға охшашла өзлири яшаватқан тупрақларда бихәтәр яшиши вә һаятини давамлаштуруши, бизниң әң чоң арзуйимиздур.”

Профессор мәхмут ақ әпәнди сөзидә йәнә түркийә билән хитай оттурисидики мунасивәтләрдә уйғурларниң тосалғу әмәс, бәлки бир пурсәт икәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: “түркийә-хитай мунасивәтлири узун тарихқа игә бир мунасивәттур. Өтмүштин һазирғичә дөлитимиз хитай билән болған мунасивәтлирини охшимиған саһәләрдә тәрәққий қилдуруватиду. Бу мунасивәтләрни техиму юқири пәллигә көтүрүштә уйғур түрклири тосалғу болмастин, әслидә бир пурсәттур. Техиму тоғриси, буни бир пурсәткә айландуруш һәммимизниң мәсулийитидур. Биз бир академик орган болуш сүпитимиз билән бу мәсулийәтни ада қилиш үчүн биз қилишқа тегишлик болған вәзипилиримизни тиз пурсәттә қәтий ирадә билән ада қилидиғанлиқимизни билдүрүшни халаймән.”

Йиғинниң кейинки бөлүмлиридә илмий хадимлар өзлириниң илмий мақалилирини тәқдим қилди.

Профессор доктор мәһмәт акиф оқурниң риясәтчиликидә давамлашқан йиғинниң кейинки бөлүмидә, профессор доктор һәсән көни “түркийәниң хитай сиясити” дегән темида доклат бәрди. У доклатида уйғурларниң түркийә-хитай мунасивәтлиридә көврүклүк рол ойнайдиғанлиқини, түркийәниңму буни үмид қилиедиғанлиқини илгири сүрди.

Йиғинда “хитайниң ‛бир бәлвағ бир йол‚ пиланиниң түрк дунясиға көрсәткән тәсири” дегән темида сөз қилған әзәрбәйҗанлиқ тәтқиқатчи вусал һәсәнзадә мундақ деди: “түрк дуняси билән хитайниң күч тәңпуңлуқини селиштурғанда, түрк дунясиниң хитайға қарши туралиғудәк бир күч тәңпуңлуқи йоқ, бирақ түрк дуняси җуғрапийәлик әвзәлликини яхши қоллиниш керәкликини тәкитләймән. Чүнки оттура линийә болмай туруп, хитайниң ‛бир бәлвағ бир йол‚ пиланиниң әмәлгә ашмайдиғанлиқи бир һәқиқәт. Хусусән қазақистандики яш әвлатлар арисида хитай һаман бир күни шәрқий түркистандики қилмишлирини ғәрбий түркистанғиму кеңәйтиду, ддәйдиған бир әндишә оттуриға чиқиватиду. Шу вәҗидин қазақистандики яшлар арисида явропа тәрәпкә көчүш көпийиватиду, қазақистанниң нопусида азийиш болуватиду. Қазақистан, өзбекистан, түркмәнистан қатарлиқ дөләтләр хитайниң ‛бир бәлвағ бир йол‚ пиланидики оттура линийә болуштин ибарәт җуғрапийә әвзәлликини бир козир сүпитидә хитай билән елип баридиған келишимләрдә яхши қоллиниши керәк. Әслидә хитайға қарита бу козирни қоллиниш, мәйли шәрқий түркистандики қандашлиримиз үчүн болсун мәйли түрк дунясиниң мәнпәәти үчүн болсун, иҗабий рол ойнайду дәп қараймән.”

Вусал һәсәнзадә сөзидә йәнә оттура асиядики дөләтләрниң хитайниң қәрз дипломатийәсигә дуч кәлгәнликини билдүрүп мундақ деди: “һазир хитайниң қәрз дипломатийәси мәвҗут. Қирғизистан һазир хәтәрлик әһвалға дуч кәлди. Таҗикистан бәзи йәрлирини хитайға өткүзүп бәрди, қирғизистанда хәлқ аммиси хитайға бәк өч болуп кәтти, хитайларниң қирғизистанда пәйда қилған бәзи мәсилилири хәлқ аммисини қаттиқ ғәзәпләндүрди. Түркмәнистан хитай билән болған келишимдә ишчиларниң йүздә 70 пирсәнтиниң түркмән ишчилардин тәркиб тепиши шәртини қойди, хитай буни қобул қилди.”

Вусал һәсәнзадә сөзидә йеқинда қурулған “түрк дөләтлири тәшкилати” ниң хитай билән мунасивәтлирирни тәңпуңлаштурушиниң уйғурлар үчүнму яхши болидиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: “12-ноябир күни қурулған ‛түрк дөләтлири тәшкилати‚ ни нәзәргә алидиған болсақ, уни хитайға қарши еһтиятчан сиясәт елип беришимизға ярдәмчи болиду, дәп ойлаймән, түрк дуняси күчимизни бирләштүргән тәқдирдә, хитай билән болған мунасивәтләрни тәңпуңлаштурғили болиду дәп қараймән, шундақла буниң шәрқий түркистанлиқ қериндашлиримиз үчүн пайдилиқ болидиғанлиқини әскәртип өтимән.”

Йиғинда йәнә профессор алимҗан инайәт “түркийәниң уйғур сиясити” дегән темида, доктор әркин әкрәм “21-әсирдики чоң өзгириш” дегән темида сөз қилди.

Мәзкур йиғин һәққидә зияритимизни қобул қилған пәрһат қурбан тәңритағли бу йиғинни уюштуруштики мәқсәт вә сәвәбләр тоғрисида тохтилип өтти. Доктор пәрһат қурбан тәңритағли, йеқиндин буян түркийә-хитай мунасивәтлиридә пикир-ихтилапи йүз берип, вәзийәтниң уйғурларниң пайдисиға қарап өзгиришкә башлиғанлиқини, хәлқаралиқ бәзи мәсилиләрдә, болупму сүрийә мәсилисидә түркийә билән хитай оттурисида пикир-ихтилапи пәйда болғанлиқини, йәнә бир тәрәптин түркийә һөкүмити хитай билән елип берилған келишимләрдә күткән үмидлирини ишқа ашуралмиғанлиқиниң муһим сәвәб болғанлиқини тәкитләп өтти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.