Uyghurlar toghrisidiki qarar layihesi türkiye parlaméntida ret qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-03-12
Share
Uyghurlar toghrisidiki qarar layihesi türkiye parlaméntida ret qilindi Türkiyediki "Iyi" partiyesining parlaménttiki guruppa wekili, parlamént ezasi lütfü türkqan ependi yighinda sözlimekte. 2021-Yili 10-mart, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Türkiyediki "Iyi" partiyesining parlaménttiki guruppa wekili, parlamént ezasi lütfü türkqan ependi 10-mart küni türkiye parlaméntigha Uyghurlarning hazirqi éghir weziyiti toghrisida türkiye parlaméntida tekshürüsh élip bérip buning netijisini dunya jama'etchilikige jakarlash toghrisida teklip sun'ghanidi. 10-Mart küni mezkur teklip toghrisida türkiye parlaménti omumiy yighinda muzakire élip bérilghan bolup, iyi partiye, jumhuriyet xelq partiyesi we xelqning démokratiyesi partiyesidin kélip chiqqan parlamént ezaliri bu teklip layihisini qollap qol kötürgen bolsimu, hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesining parlamént ezalirining qarshi chiqishi, milletchi heriket partiyesining pozitsiye bildürmey turuwélishi netijiside ret qilin'ghan.

Mezkur muzakire yighini türkiye dölet téléwiziyesi t r t 3 qanal teripidin neq meydandin tarqitildi. Muzakirining kün tertipi boyiche mezkur layihini sun'ghan lütfü türkqan ependi türkiye parlaméntigha mezkur teklip layihesni sunushtiki meqsiti toghrisida melumat bérip mundaq dédi: "Biz ismining béshida ‘türk’ atalghusi yézilghan türkiye parlaménti xitayning qérindashlirimizgha qarita élip bériwatqan zulum siyasitini hergiz qobul qilalmaymiz. Biz iyi partiyesi ötken hepte parlamént re'isi mustafa shentop ependige xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitini türkiye parlaméntida 'irqiy qirghinchiliq' dep békitish kéreklikini telep qilip, qarar layihisi sunduq. Bir hepte ötken bolsimu téxi jawab kelmidi. Özini milletchi dep atiwalghanlarni Uyghurlargha ige chiqishqa chaqirimiz. Misir, süriye we pelestinlik ereblerge ige chiqiwatqan hökümetni Uyghurlargha ige chiqishqa chaqirimiz".

Parlamént ezasi lütfü türkqan ependi türkiye parlaméntidiki barliq partiyelerni öz menpe'etini oylimastin iyi partiye sun'ghan bu layihini maqulluqtin ötküzüshke chaqirip mundaq dédi: "Biz sherqiy türkistanliqlargha türkiye parlaméntining ishikini achqan iyi partiye bolush süpitimiz bilen barliq siyasiy partiyelerni öz menpe'etini oylimastin xitay zulumigha qarshi turush üchün sun'ghan bu qarar layihimizni qollashqa chaqirimiz. Türk milliti tarixtin kelgen exlaq peziliti boyiche zalimning zulumi aldida sükütte tursa bolmaydu. Türkiye parlaméntigha yarishidighan tüste xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan zulumigha qarshi ortaq bir qararni maqulluqtin ötküzüshimizni iltimas qilimen".

Türkiye parlaméntida bu teklip layihisi muzakire qilin'ghanda herqaysi siyasiy partiyelerning parlamént ezaliri söz qilip, pozitsiye bildürdi. Parlaméntta "Xelqning démokratiyesi partiyesi" ning parlamént ezasi aliy kenan'oghlu ependi sözlidi. U, xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitining dawamlishiwatqanliqini, "Iyi" partiye parlamént ezasining teklip layihisini qollap-quwwetleydighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Hörmetlik parlamént re'isi, qimmetlik parlamént ezaliri hemminglargha éhtiramimni bildürimen. Bügün Uyghurlarning ana tili cheklen'gen, diniy étiqadi men'i qilin'ghan. Shinjang Uyghur aptonom rayonida pilanliq tughut nami astida Uyghurlarning nopusimu azaytiwétilgen. Kishilik hoquq depsendichiliki intayin éghir bolup Uyghurlar xalighanche tutqun qilish, ten jazasi, iskenje we sistémiliq tajawuzgha uchrawatidu. Bularning hemmisi Uyghurlarning nopusining aziyishigha seweb boluwatidu. Bizning bu mesilige bolghan köz qarishimiz, elwette Uyghurlarning musulman türk bolushi muhim, lékin biz qeyerde ézilgen xelq bolsa uninggha ige chiqishimiz kérek. Shunga biz bu teklip layihisini qollaymiz. Chünki Uyghurlar bügün éghir bésim astida".

Arqidin türkiye parlaméntidiki eng chong öktichi partiyelerdin biri hésablinidighan jumhuriyet xelq partiyesige wakaliten parlamént ezasi burju köksal xanim söz qilip, pozitsiye bildürdi. U, mundaq dédi: "Bügün musulmanmen, türkmen eng muhimi men adem dégen herqandaq kishi Uyghurlar duchar boluwatqanlargha qarap tursa bolmaydu. Hökümet kishilik hoquq islahat pilanini otturigha qoydi, eger buningda semimiy bolsanglar bu layihini qollanglar türkiye parlaméntida sherqiy türkistandiki kishilik hoquq depsendichilikini tekshüridighan bir komitét qurayli, Uyghurlar duchar boluwatqan kishilik hoquq depsendichilikini tekshürüp chiqayli, Uyghur mesilisi hel qilish üchün türkiye parlaménti bir töhpe qoshsun, chünki sherqiy türkistandiki xanim-qizlar, balilar we dadilarning ornigha özimizni qoyup baqayli. Uyghurlarning hazirqi weziyiti bekla wehimilik".

Eng axirida türkiyeni idare qiliwatqan türkiye parlaméntida eng köp parlamént ezasi bar adalet we tereqqiyat partiyesige wakaliten parlamént ezasi atay uslu ependi söz élip, hökümetning Uyghurlarni qollawatqanliqini tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghluning birleshken döletler teshkilatida ikki qétim xitayni eyibligenlikini otturigha qoyup munularni dédi: "Xelq'ara teshkilatlarning doklatida orun bérilgen shinjang Uyghur aptonom rayonidiki kishilik hoquq depsendichilikidin endishe qiliwatimiz. Biz bilen tarixiy we medeniy jehettin qoyuq munasiwiti bar Uyghurlarning heq we hoquqni, diniy étiqadini we medeniy heqliri kapaletke ige qilish üchün xitay hökümiti bilen körüshüwatimiz. Biz Uyghur mesilisini, birleshken döletler teshkilati, islam hemkarliq teshkilatigha oxshash xelq'araliq qurulushlarda otturigha qoyushqa dawam qilimiz. Biz Uyghur mesilisini xitay hökümiti bilen körüshüwatimiz. Biz bu mesilini xitay hökümiti bilen körüshüsh sözlishish arqiliq hel qilishqa tirishiwatimiz. Yéqinda Uyghur rayonigha tekshürüsh hey'iti ewetishni oylishiwatimiz."

Atay uslu ependi türkiye hökümitining türkiyediki Uyghurlarning türk puqraliqigha ötüshi, uzun muddetlik iqamet bérilishige oxshash ishlirigha yardem qiliwatqanliqini, prézidént rejep tayyip erdoghan, parlamént re'isi mustafa shentop we ichki ishlar ministiri sulayman soylu qatarliq rehberlerning Uyghur mesilisige köngül bölüwatqanliqini ilgiri sürdi.

10-Mart küni türkiye parlaméntida ötküzülgen muzakire axirida "Uyghurlarning hazirqi éghir weziyiti toghrisida tekshürüsh élip bérish toghrisidiki teklip layihesige parlamént ezaliri qol kötürüsh arqiliq awaz bildürdi. Axirida yighin riyasetchisi mezkur layihining ret qilin'ghanliqini jakarlidi.

2018-Yili "Iyi" partiyesining parlamént ezasi lütfü turqan ependi bilen, xelqning démokratiyesi partiyesi re'isi ömer faruq gergerli'oghlu ependimu Uyghurlarning hazirqi éghir weziyitini tekshürüsh toghrisida teklip layihisi sun'ghan bolsimu ret qilin'ghanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet