“түркийә-хитай пул-муамилә истихбарат учурлирини алмаштуруш келишими” вә униң түркийәдики уйғурларға елип келидиған хәтири

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2022-01-21
Share
“түркийә-хитай пул-муамилә истихбарат учурлирини алмаштуруш келишими” вә униң түркийәдики уйғурларға елип келидиған хәтири Тонулған кишилик һоқуқ адвокати җәмил чечәк әпәнди(солдин иккинчи киши) әнқәрәдики лагер тутқунлири йеқинлириниң намайиш паалийитидә. 2022-Йили январ, түркийә.
Photo: RFA

29-Дикабир күни түркийә малийә министирлиқиға тәвә “иқтисадий җинайи ишлар тәкшүрүш комитети” (MASAK) билән “хитай пул ююшқа қарши туруш назарәтчилик вә анализ мәркизи” (CAMLMAC) оттурисида “пул ююш вә терорлуқни мәбләғ билән тәминләшкә мунасивәтлик пул-муамилә истихбарат учурлирини өз ара алмаштуруш һәмкарлиқ әсләтмиси” имзаланған.

Мәзкур келишимнамә түркийә җумһур рәиси рәҗәп тайип әрдоғанниң имзаси билән түркийә таратқулирида елан қилинған.

Килишимнамидә түркийә билән хитай оттурисида “пул ююш, терорлуқни мәбләғ билән тәминләш вә башқа мунасивәтлик җинайи қилмишларниң алдини елиш һәмдә униңға қарши туруш үчүн пул-муамилә истихбарат учурлиридин ортақ бәһрилиниш” тоғрисида һәмкарлиқ һасил қилғанлиқи тилға елинған.

Көзәткүчиләр, хитайниң уйғурларни пүткүл милләт гәвдиси билән “терурчи” дәп әйибләватқан вә бастуриватқан бүгүнки күндә, мәзкур келишимнаминиң сүйистимал қилиниш еһтималлиқиниң юқирилиқини, буниң хитай даирилириниң чәт әлдики уйғурларни иқтисадий җәһәттин контрол қилишиға асанлиқ яритип беридиғанлиқини билдүрмәктә.

Келишимнамә бойичә, икки дөләтниң мунасивәтлик органлири җинайәткә четишлиқ дәп қариған кишиләр яки ширкәтләрниң малийә содисиға мунасивәтлик барлиқ учурлирини бир биригә тәминләп беридикән. Мутәхәссисләр әдлийәси мустәқил болмиған вә “терурлуқ” баһаниси билән уйғурларни қаттиқ бастуриватқан хитай һөкүмитиниң бу хил келишимнамиләр арқилиқ муһаҗирәттики уйғурларни контрол қилишқа уруниватқанлиқини тәкитлимәктә.

Әнқәрә адвокатлар бирләшмисиниң тонулған кишилик һоқуқ адвокати җәмил чечәк әпәнди бу һәқтә зияритимизни қубул қилип, мундақ деди: “икки дөләт оттурисидики мәзкур һәмкарлиқ, хитай коммунист партийәсиниң уйғур түрклири билән мунасивәтлик сиясәтлиригә мәлум дәриҗидә ярдәм бериду, дәп ойлайман. Мениңчә, пул ююшқа вә терорлуқни мәбләғ билән тәминләшкә қарши түзүлгән мәзкур келишимнаминиң сүйистемал қилиниш еһтималлиқи интайин юқири. Аилисигә пул әвәткән уйғурлар ‛террорлуқ һәркәтлирини мәбләғ билән тәминләш җинайити‚ билән әйиблиниши вә сотқа тартилиши мумкин.”

У йәнә мундақ деди: “хитай коммунистик партийәсиниң иқтисадий җәһәттинму уйғурларни бичит қилиш вә сахта дәлил яритиш мәқсити бар. Мәзкур һәмкарлиқниң түркийигә һечқандақ мәнпәәт елип кәлмәйдиғанлиқи ениқ. Хитай мәзкур келишимнамә арқилиқ уйғурлар көп олтурақлашқан түркийәдин муһим истихбарат учурлирини қолға кәлтүрәләйду.”

Көзәткүчиләрниң қаришичә, хитай һөкүмити мәзкур келишимнамә арқилиқ түркийәдики уйғурларниң иқтисадий һәрикәтлиригә мунасивәтлик зил истихбарат учурлирини игилийәләйдикән. Чәт әлдики уйғур тәшкилатлири вә кишилик һоқуқ паалийәтчилири, уйғурлар хитай һөкүмити тәрипидин “терурлуқ” билән әйиблинип келиватқан бүгүнкидәк бир вәзийәттә, мәзкур келишимнамә түркийәдики уйғур һәрикәтлири вә тәшкилатлириниң мәвҗутлиқиға сәлбий тәсирләрни көрситиши мумкин, дәп қаримақта.

Истанбулдики ибни халдун университети хәлқара мунасивәтләр кәспиниң докторанти мәвлан тәңриқут әпәнди зияритимизни қубул қилип, мәзкур келишимнаминиң түркийәдики уйғурлар вә уйғур тәшкилатлириниң мәвҗутлиқиға көрситидиған сәлбий тәсири тоғрисида тохталди.

Истанбулдики дуня уйғур қурултийи вәхпиниң рәиси абдурешит абдухәмит әпәндиму зияритимизни қубул қилип, мәзкур келишиминиң түркийәдики уйғур тәшкилатлириниң паалийәтлиригә көрситидиған тәсири тоғрисида көз қарашлирини оттуриға қоюп өтти.

Адвукат җәмил чичәк әпәнди йәнә мундақ деди: “йеқинқи мәзгилләрдә түркийәдә уйғур түрклири билән мунасивәтлик тәкшүрүшләр вә ечилған сотларниң көпийиши, бәзилириниң қайтуруветиш мәркизигә солиниши, һәтта йеқинда башланған бәзи уйғурларниң узун мәзгиллик туруш рухситиниң сәвәбсизла тохтитиветилиши, уйғурларниң вәтәнсиз вә қачқун һаләттә яшашқа зорлиниши қатарлиқлар, уйғурларға қаритилған қирғинчилиқ вә зулум сияситигә қилинған ярдәмдин башқа нәрсә әмәм. Уйғурлар өзиниң иккинчи ана вәтини сүпитидә сөйүп кәлгән түркийәниң бу килишимнамигә имза етиши, нумус қиларлиқ бир иштур.”

Келишимнамә бойичә, дөләтниң бихәтәрлики, аммиви тәртип вә дөләтниң асасий мәнпәәтигә тәһдит салидиған яки дөләтниң қанун-низамлири вә хәлқара килишимнамиләргә хилап болған әһвал астида, мунасивәтлик органларниң мәзкур тәләпни орундаш мәҗбурийити йоқ икән. Мутәхәссисләрниң қаришичә, уйғур мәсилисигә мунасивәтлик бу хил истихбарат учурлириниң һәмбәһрилинишидә мунасивәтлик органларниң мунасивәтлик қаидә-низамларға қанчилик әмәл қилидиғанлиқи ениқ әмәс икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт