“Türkiye-xitay pul-mu'amile istixbarat uchurlirini almashturush kélishimi” we uning türkiyediki Uyghurlargha élip kélidighan xetiri

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2022.01.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“Türkiye-xitay pul-mu'amile istixbarat uchurlirini almashturush kélishimi” we uning türkiyediki Uyghurlargha élip kélidighan xetiri Tonulghan kishilik hoquq adwokati jemil chéchek ependi(soldin ikkinchi kishi) enqerediki lagér tutqunliri yéqinlirining namayish pa'aliyitide. 2022-Yili yanwar, türkiye.
Photo: RFA

29-Dikabir küni türkiye maliye ministirliqigha tewe “Iqtisadiy jinayi ishlar tekshürüsh komitéti” (MASAK) bilen “Xitay pul yuyushqa qarshi turush nazaretchilik we analiz merkizi” (CAMLMAC) otturisida “Pul yuyush we térorluqni meblegh bilen teminleshke munasiwetlik pul-mu'amile istixbarat uchurlirini öz ara almashturush hemkarliq esletmisi” imzalan'ghan.

Mezkur kélishimname türkiye jumhur re'isi rejep tayip erdoghanning imzasi bilen türkiye taratqulirida élan qilin'ghan.

Kilishimnamide türkiye bilen xitay otturisida “Pul yuyush, térorluqni meblegh bilen teminlesh we bashqa munasiwetlik jinayi qilmishlarning aldini élish hemde uninggha qarshi turush üchün pul-mu'amile istixbarat uchurliridin ortaq behrilinish” toghrisida hemkarliq hasil qilghanliqi tilgha élin'ghan.

Közetküchiler, xitayning Uyghurlarni pütkül millet gewdisi bilen “Térurchi” dep eyiblewatqan we basturiwatqan bügünki künde, mezkur kélishimnamining süy'istimal qilinish éhtimalliqining yuqiriliqini, buning xitay da'irilirining chet eldiki Uyghurlarni iqtisadiy jehettin kontrol qilishigha asanliq yaritip béridighanliqini bildürmekte.

Kélishimname boyiche, ikki döletning munasiwetlik organliri jinayetke chétishliq dep qarighan kishiler yaki shirketlerning maliye sodisigha munasiwetlik barliq uchurlirini bir birige teminlep béridiken. Mutexessisler edliyesi musteqil bolmighan we “Térurluq” bahanisi bilen Uyghurlarni qattiq basturiwatqan xitay hökümitining bu xil kélishimnamiler arqiliq muhajirettiki Uyghurlarni kontrol qilishqa uruniwatqanliqini tekitlimekte.

Enqere adwokatlar birleshmisining tonulghan kishilik hoquq adwokati jemil chéchek ependi bu heqte ziyaritimizni qubul qilip, mundaq dédi: “Ikki dölet otturisidiki mezkur hemkarliq, xitay kommunist partiyesining Uyghur türkliri bilen munasiwetlik siyasetlirige melum derijide yardem béridu, dep oylayman. Méningche, pul yuyushqa we térorluqni meblegh bilen teminleshke qarshi tüzülgen mezkur kélishimnamining süy'istémal qilinish éhtimalliqi intayin yuqiri. A'ilisige pul ewetken Uyghurlar ‛térrorluq herketlirini meblegh bilen teminlesh jinayiti‚ bilen eyiblinishi we sotqa tartilishi mumkin.”

U yene mundaq dédi: “Xitay kommunistik partiyesining iqtisadiy jehettinmu Uyghurlarni bichit qilish we saxta delil yaritish meqsiti bar. Mezkur hemkarliqning türkiyige héchqandaq menpe'et élip kelmeydighanliqi éniq. Xitay mezkur kélishimname arqiliq Uyghurlar köp olturaqlashqan türkiyedin muhim istixbarat uchurlirini qolgha keltüreleydu.”

Közetküchilerning qarishiche, xitay hökümiti mezkur kélishimname arqiliq türkiyediki Uyghurlarning iqtisadiy heriketlirige munasiwetlik zil istixbarat uchurlirini igiliyeleydiken. Chet eldiki Uyghur teshkilatliri we kishilik hoquq pa'aliyetchiliri, Uyghurlar xitay hökümiti teripidin “Térurluq” bilen eyiblinip kéliwatqan bügünkidek bir weziyette, mezkur kélishimname türkiyediki Uyghur heriketliri we teshkilatlirining mewjutliqigha selbiy tesirlerni körsitishi mumkin, dep qarimaqta.

Istanbuldiki ibni xaldun uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespining doktoranti mewlan tengriqut ependi ziyaritimizni qubul qilip, mezkur kélishimnamining türkiyediki Uyghurlar we Uyghur teshkilatlirining mewjutliqigha körsitidighan selbiy tesiri toghrisida toxtaldi.

Istanbuldiki dunya Uyghur qurultiyi wexpining re'isi abduréshit abduxemit ependimu ziyaritimizni qubul qilip, mezkur kélishimining türkiyediki Uyghur teshkilatlirining pa'aliyetlirige körsitidighan tesiri toghrisida köz qarashlirini otturigha qoyup ötti.

Adwukat jemil chichek ependi yene mundaq dédi: “Yéqinqi mezgillerde türkiyede Uyghur türkliri bilen munasiwetlik tekshürüshler we échilghan sotlarning köpiyishi, bezilirining qayturuwétish merkizige solinishi, hetta yéqinda bashlan'ghan bezi Uyghurlarning uzun mezgillik turush ruxsitining sewebsizla toxtitiwétilishi, Uyghurlarning wetensiz we qachqun halette yashashqa zorlinishi qatarliqlar, Uyghurlargha qaritilghan qirghinchiliq we zulum siyasitige qilin'ghan yardemdin bashqa nerse emem. Uyghurlar özining ikkinchi ana wetini süpitide söyüp kelgen türkiyening bu kilishimnamige imza étishi, numus qilarliq bir ishtur.”

Kélishimname boyiche, döletning bixeterliki, ammiwi tertip we döletning asasiy menpe'etige tehdit salidighan yaki döletning qanun-nizamliri we xelq'ara kilishimnamilerge xilap bolghan ehwal astida, munasiwetlik organlarning mezkur telepni orundash mejburiyiti yoq iken. Mutexessislerning qarishiche, Uyghur mesilisige munasiwetlik bu xil istixbarat uchurlirining hembehrilinishide munasiwetlik organlarning munasiwetlik qa'ide-nizamlargha qanchilik emel qilidighanliqi éniq emes iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.