Түркийә өктичи партийәсиниң парламент бирләшмә гуруппа башлиқи түркийә баш әлчисиниң үрүмчи зияритигә чүшәнчә беришни тәләп қилди

Вашингтондин мухбиримиз әркин тәйярлиди
2024.02.01
Ma-xingrui-musa Түркийәниң бейҗиңда турушлуқ баш әлчиси исмаил һаққи муса(Ismail Hakki Musa) билән уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари ма шиңрүй сөһбәтлишиватқан көрүнүш. 2024-Йили 30-ноябир, үрүмчи
xinjiang.gov.cn

Түркийәниң хитайда турушлуқ баш әлчиси исмаил һаққи муса(Ismail Hakki Musa) 30-январ үрүмчидә зиярәттә болуп, уйғур аптоном районлуқ партком секретари ма шиңрүй билән сөһбәттә болған.

Исмаил һаққи муса сабиқ түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлуниң 2022-йили 12-айда, түркийәниң бейҗиңда турушлуқ баш әлчисиниң уйғур диярида зиярәттә болушиға хитайниң йол қоймайватқанлиқини билдүрүшидин берила әмәс, бәлки хитайниң 2017-йили “йеңи дәврдики шинҗаңни башқуруш истратегийәси” ни иҗра қилишқа башлап, уйғурларни кәң көләмлик тутқун қилишидин буянқи 6-7 йилдин бери, уйғур районида зиярәттә болған тунҗи түрк баш әлчиси һесаблиниду. Түркийә президенти әрдоған 2019-йили 4-айда хитай рәиси ши җинпиң билән көрүшкәндә, ши җинпиң түркийәниң вәкилләр өмики әвәтип, уйғур районида тәкшүрүштә болушқа тәклип қилған. Лекин чавушоғлу, түркийәниң тәкшүрүштә болушиға хитайниң кашила чиқарғанлиқини билдүргәниди.

2023-Йили 4-айдин башлап түркийәниң бейҗиңда турушлуқ рәсмий баш әлчилик вәзиписигә олтурған исмаил һаққи мусаниң үрүмчи зиярити, хитай һөкүмәт таратқулирида кәң хәвәр қилинип, униң хитай билән, болупму уйғур дияри билән “хәвпсизлик һәмкарлиқини күчәйтип, террорлуққа җиддий позитсийә билән ортақ зәрбә бериш, диний вә башқа саһәләрдики һәмкарлиқни күчәйтиш” ни халайдиғанлиқини ейтқанлиқи қәйт қилинған болсиму, лекин бу сөз түркийәниң бейҗиңда турушлуқ әлчиханиси тәрипидин дәлилләнмиди. Биз 31-январ күни түркийәниң бейҗиңда турушлуқ әлчиханисиға телефон қилған болсақму, лекин телефонимиз елинмиди. Әмма түркийәниң бейҗиңда турушлуқ әлчиханисиниң 30-январ фейсбук һесабида елан қилған бу һәқтики учуридиму, ма шиңрүй билән болған сөһбәтниң конкрет мәзмуни тилға елинмиған, пәқәт сөһбәттә баш әлчи исмаил һаққи муса вә униңға һәмраһ болған түрк карханичилириниң түркийә билән уйғур дияри арисида “көп тәрәплик һәмкарлиқларни алға сүрүшкә аит әтраплиқ музакириләрни елип барғанлиқи” тәкитләнгән. Бу зиярәт түркийәдики чоң таратқуларниң анчә диққитини қозғимиған болсиму, лекин түркийә парламентидики уйғурлар мәсилисигә көңүл бөлидиған бәзи өктичи партийәләрниң инкасини қозғимақта. Түркийә парламент әзаси, келәчәк вә саадәт партийәлириниң парламент бирләшмә гуруппа башлиқи сәлчуқ өздағ (Selçuk Özdağ) 31-январ бу һәқтики мәхсус зияритимизни қобул қилип, бу зиярәтниң орунлуқ болсиму, әмма йетәрлик әмәсликини билдүрди.

Сәлчуқ өздағ мундақ деди: “хитайда турушлуқ түркийә баш әлчисиниң үрүмчигә берип, шәрқий түркистандики вилайәтләрни зиярәт қилиши яхши иш. Лекин бу чала вә йетәрлик әмәс. Чүнки, бу йәрдә йиллардин бери кишиләр азаб чекиватиду. Тилимиз, динимиз, ибадәт әркинликимиз тартивелинди, лагерлар қурулди, дейишмәктә. Шуниңдәк сирттики уйғур, қазақ, қирғиз түрклириниң шәрқий түркистандики аилилири билән болған алақиси үзүветилгән. Бу җайда наһәқ қамаш, өлүм җазаси, муддәтсиз қамақ җазаси бар. Түркийә баш әлчисиниң у йәргә бериши яхши, әмма бу мәсилиләр сөзлиниши керәк.”

Сәлчуқ өздағниң тәкитлишичә, түркийә баш әлчисиниң түркийә парламенти кишилик һоқуқ комитетиниң уйғур диярида тәкшүрүштә болушини қолға кәлтүрүши, хитай һөкүмити бу җәһәттә әмәлий қәдәм бесиши керәк икән. Сәлчуқ өздағ мундақ деди: “буниңдин 3-4 йил аввал парламент сүпитидә у йәргә баримиз дегән. Лекин һазирға қәдәр баралмидуқ. Парламентниң кишилик һоқуқ комитети у йәргә бармақчи, биз парламент әзаси сүпитидә тәкшүрүштә болмақчи идуқ. Баш әлчи буларни ишқа ашурсун, бир тәрәптин парламент билән диалог қурсун, йәнә бир тәрәптин хитай билән диалог елип барсун. Диалог вә өзара зиярәт яхши иш. Булар нормаллишишниң бешарити, әмма хитай һөкүмитидин әмили қәдәмләрни бесишни күтимиз.”

Исмаил һаққи мусаниң үрүмчи зиярити б д т ниң 23-январ күни өткүзүлгән хитай кишилик һоқуқ хатирисини қәрәллик баһалаш йиғининиң арқисидинла елип берилған. Әмма исмаил һаққи мусаниң бу қетим үрүмчигә алаһидә зиярәткә орунлаштурулғанлиқи яки уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийи вә сиясий кеңишиниң 30-январ башланған 2-омуми йиғининиң ечилиш мурасимиға тәклип қилиниш мунасивити билән кәлгәнлики ениқ әмәс. “шинҗаң гезити” ниң қәйт қилишичә, икки йиғин тунҗи қетим бир қисим чәт дөләтләрниң бейҗиңда турушлуқ дипломатлирини, аталмиш хәлқара тәшкилатларниң вәкиллирини, муһаҗирлар, хоңкоң вә макавлиқ затларни тәклип қилғаникән. Канададики “уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши” ниң иҗраийә директори мәмәт тохти 31-январ радийомизниң бу һәқтики зияритини қобул қилип, хитайниң икки йиғинға чәтәл ахбарати вә дипломатлирини тәклип қилиши, униң хәлқарада уйғурлар мәсилиси бойичә мүшкүл әһвалға чүшүп қалғанлиқини көрситидиғанлиқини билдүрди. Униң көрситишичә, баш әлчи исмаил һаққи мусаниң тунҗи қетим бейҗиңниң қирғинчилиқ сияситини иҗра қиливатқан йәрликтики юқири дәриҗилик хитай әмәлдари билән йүзтуранә көрүшүши, униң хитай түрмисидики түркийә пуқраси болған уйғурлар билән көрүшүшни, уларни қоюп беришни тәләп қилиши үчүн бир яхши пурсәт икән.

Парламент әзаси сәлчуқ өздағниң ейтишичә, баш әлчи исмаил һаққи муса униң хитай таратқулирида елан қилинған уйғур райони билән террорлуққа җиддий позитсийә билән ортақ зәрбә бериш һәққидики сөзлиригә чүшәнчә бериши керәк икән. Сәлчуқ өздағ: “баш әлчи бу һәқтә баянатта болуши керәк, зөрүр болса мәнму баш әлчи билән бир телефонда сөзлишип, униңдин буларни соришимму мумкин. (Шәрқий түркистан) да террорлуқ һәрикити йоқ. У йәрдә кишилик һоқуқ тәлипи бар. Әгәр ғәрб дунясиниң сөзи ялған болса, у ирқий қирғинчилиқ қилмиған болса, ассимилятсийә қилмайватқан болса, у йәрдә зулум вә кишилик һоқуқ дәпсәндичилики болмиса, һоқуққа хилаплиқ қилинмиған болса, әмисә хитай ишикини ачсун” деди.

Хитай һөкүмәт таратқулириниң хәвәрлиридә, ма шиңрүйниң исмаил һаққи муса билән көрүшкәндә, түркийә билән содини күчәйтиш, аталмиш “үч хил күчләр” гә бирликтә қарши турушни үмид қилидиғанлиқини билдүргәнлики қәйт қилинмақта. Хәвәрләрдә униң: “рәис ши җинпиң вә хитай компартийәси мәркизи комитети шинҗаң хизмитигә интайин әһмийәт бериду һәмдә хитайчә заманивилаштуруш арқилиқ күчлүк дөләт қуруш вә миллий гүллинишни омумйүзлүк илгири сүрүштә шинҗаңға муһим истратегийәлик орун берилди. Биз хитай компартийәсиниң йеңи дәврдики шинҗаңни башқуруш истратегийәсини толуқ, тоғра вә әтраплиқ иҗра қиливатимиз” дегәнлики билдүрүлмәктә. Мәлум болушичә, түркийә һөкүмити хитай билән болған сөһбәттә “иқтисади мәсилиләрни сөзлишиш, сиясий амилларни сөһбәткә арилаштурмаслиқ” ни тәкитләйдикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.