Фәһраттин коҗаниң хитай һәққидики баянати сиясий сәтчилик дәп қаралмақта

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2021-05-08
Share
Фәһраттин коҗаниң хитай һәққидики баянати сиясий сәтчилик дәп қаралмақта Түркийә сәһийә министири фәһраттин коҗа хитайдин келидиған ваксина тоғрилиқ баянат елан қилмақта. 2021-Йили 5-май.
Social Media

Иқтисадий җәһәттин күчлүк қийинчилиққа дуч келиватқан түркийә һөкүмити хитай билән болған мунасивәтлиригә қаттиқ әһмийәт берип келиватқаниди. Бирақ көзәткүчиләр бәзи "сәзгүр мәсилиләр" түпәйлидин түркийә хитай мунасивәтлиридә ихтилап көрүлгәнликини билдүрмәктә.

5-Май күни түркийә сәһийә министири фәһраттин коҗа ваксина вә ваксина тәминләш җәряни тоғрисида баянат елан қилип мундақ деди: "бүгүн ‹хитайдин келидиған ваксина қәйәрдә?' дәп сориғанлар, түнүгүн хитай билән оттуримиздики назук мәсилиләрни татилаш арқилиқ мунасивитимизни бузушқа тиришивататти. Ғәлибә қазанди дәп ейталмаймән, бирақ зәхимләндүргәнлики ениқ".

Мәзкур баянат мутәхәссисләр тәрипидин түркийә билән хитай оттурисида мәлум ихтилап көрүлгәнликиниң испати дәп қаралмақта. Тонулған журналист мурат йилтиз әпәндим бу һәқтә зияритимизни қобул қилип мундақ деди:

"бу әслидә бир етирап қилиштур. Бу түркийәниң ваба җәрянини яхши контрол қилалмиғанлиқини көрситиду. Иккинчиси ташқи сиясәттә ғайисиниң йоқлуқини көрситиду.

Түркийә җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған җүмә намизидин кийин баянат елан қилип, түркийәниң сәһийә системиси вә вабаға қарши күрәштики ролиниң һәйран қаларлиқ дәриҗидә яхши икәнликини тәриплимәктә. 2021-Йили 7-май, әнқәрә,

Су, зираәтләр вә дора қатарлиқ әшяларниң ваба җәрянида дөләтләр оттурисида дипломатик бир васитә сүпитидә қоллинилиши мумкин. Лекин булар хитайниң бу шәкилдә бисим қилидиғанлиқини биләлмиди. Шуңа чоң хаталиқ өткүзди. Түркийә ваксина тәминләштә бир дөләткә беқип қалмаслиқи керәк иди. Хитайға охшаш һәр вақит оттурисида мәсилә көрүлүш мумкинчилики болған бир дөләткә бәл бағлимаслиқи керәк иди".

Мәзкур баянат елан қилғандин кийин түркийәдә қаттиқ ғулғула қозғалған болуп, өктичиләр вә ахбарат васитилири фәһраттин коҗаниң мәзкур баянатини қаттиқ әйиблигән.

Сәһийә министири тилға алған "сәзгүр мәсилиләр" ниң уйғур мәсилиси икәнлики һәққидики җамаәт пикири асасий җәһәттин охшаш болуп, дава партийәсиниң қурғучилиридин тонулған адвокат мәһмәт әмин әкмән әпәндим бу һәқтә мундақ дегән:

"әпәндимниң ‹сәзгүр мәсилә'дегини бир қанчә дөләт тәрипидин рәсмий йосунда қирғинчилиқ дәп тонулған, хитайниң мусулман уйғурларға қаратқан зулимидур".

Баянат елан қилинип бир қанчә саәттин кийин ийи партийәсиниң рәиси марал акшәнәр ханим фәһраттин коҗани қаттиқ әйибләп мундақ дегән: "уйғур мусулман аяллар, мусулман түркләр басқунчилиққа вә қирғинчилиққа учраватиду".

Әрдоған һөкмитиниң уйғур мәсилисини хитай-түркийә мунасивәтлириниң бузулуши вә ваксининиң дәл вақтида йитип кәлмәсликиниң сәвәби қилип көрситиши кишиләрниң қаттиқ ғәзипини қозғиған болуп, тонулған журналист үмид караҗа әпәндим тивиттирда сәһийә министириниң сөзини нәқил илип мундақ дегән: "бу гәпниң түркчиси: хитай билән шәрқи түркистанлиқ мусулманларниң қени бәдилигә ваксина келишимнамиси түзгән идуқ. Өктичиләр шәрқи түркистандики зулумға инкас билдүрүп, пүтүн пиланлиримизни қалаймиқанлаштурувәтти".

Ийи партийәси баянатчиси сәркан өзхан тивиттирда баянат елан қилип мундақ дегән:

"министир мәсилини хата чүшинипту. Мәсилә уйғур түрклири әмәс, хитайниң қирғинчилиқидур. Бир қанчә айдин буян хитайни махтап, уйғурларни сақчилар билән қоғлиғиниңлар қариғанда ишқа яримапту".

"қарар гезити" "сәһийә министири фәһраттин коҗа ваксина кечикишиниң талонини шәрқи түркистанға кәсти" намида бир хәвәр елан қилған болуп, хәвәрдә сәһийә министириниң хитайниң вәдисидә турмай ваксинини дәл вақтида йәткүзүп бәрмигәнликигә "сәзгүр мәсилә" сүпитидә "шәрқи түркистан" мәсилини баһанә қилип көрсәткәнликини язған.

Мәмәттохти атавулла әпәндим хитай түркийә мунасивәтлиридики сәзгүр мәсилиниң уйғур мәсилиси икәнликини, мәзкур баянатниң уйғур мәсилиси сәвәблик түркийә-хитай мунасивәтлиридә ихтилап көрүлгәнликиниң испати дейишкә болидиғанлиқини ейтип мундақ деди: "бу хитайниң түркийәдә давамлиқ ваксина дипломатийәсини йолға қоюватқанлиқиниң ипадиси. Шундақла түркийәниң мәйли ваксина тәминләш мәйли мәбләғ тәминләш қатарлиқ җәһәтләрдә болсун хитайға нәқәдәр бағлинип қалғанлиқиниң аламити. Әң муһими түркийәниң ташқи сиясәттики мәғлубийитиниң рошән ипадиси".

5-Март мәрал акшәнәр вә мәнсур явашниң барин инқилаби тоғрисида елан қилған баянати сәвәблик хитай әлчиханиси тәһдит арилаш баянат елан қилған болуп, мәзкур кризис сәвәблик хитай баш әлчиси түркийә ташқи ишлар министирлиқиға чақирилғаниди. Көзәткүчиләр хитай билән түркийә оттурисида көрүлгән ихтилапниң өктичиләрниң уйғур мәсилисигә көрсәткән қаттиқ инкаси сәвәблик оттуриға чиққан бөлүши мумкинликини ейтмақта.

Дава партийәсидин тонулған сиясәтчи мустафа йәнәроғли һөкүмәтниң хитайға қарши кәскин позитсийәдә болушниң орниға өктичи партийәләрни әйибләватқанлиқини билдүрүп мундақ дегән: "түркийәгә һәддини билдүрмәкчи болуватиду. Буниңға кәскин җаваб қайтурушниң орниға һөкүмәт өктичи партийәләрни әйибләватиду. Хитайниң инсанлиққа қарши садир қиливатқан җинайәтлири һәққидә немишқа тохталмайсиләр?"

Көзәткүчиләр түркийәниң иқтисадий җәһәттин чекиниши вә мәғлубийитиниң барғансери мустәбит дөләтләргә беқинип қиливатқанлиқиниң сәвәби дәп қаримақта. Зияритимиз давамида журналист мурат йилтиз әпәндим бу һәқтә тохтилип мундақ деди: "түркийә ғәрб билән мунасивитиниң йириклишишигә әгишип русийә вә хитайға охшаш мустәбит дөләтләргә бәл бағлайдиған әһвалға чүшүп қалди. Болупму җумһур рәиис әрдоғанниң ‹истанбул қанили'ға охшаш хиялий бир лайиһәси бар. Мәзкур лайиһигә хитайдин мәбләғ тепиш ойи бар. Бу мунасивәт һөкүмәт үчүн муһим. Чүнки түркийәниң иқтисадий әһвали яхши әмәс. Түркийәниң иқтисадий җәһәттин хитайға охшаш мустәбит бир дөләткә бағлинип қилиши чоң мәсилә кәлтүрүп чиқармақта".

Көзәткүчиләр мәзкур баянатниң ақ партийә һөкүмитиниң хитай билән болған мунасивәткә қанчилик дәриҗидә әһмийәт беридиғанлиқиниң испати дәп қаримақта.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт