Türkiye - xitay munasiwitide Uyghurlarning orni nede?

Muxbirimiz nur'iman
2020-08-28
Élxet
Pikir
Share
Print
(Ikkinchi ret ongdin solgha) türkiye re'isi rejep tayyip erdoghan bilen xitay re'isi shi jinping "Xelq'araliq bir belwagh, bir yol munbiri yighini" din bir kün ilgiri ikki dölet kélishimige qol qoyush murasimida. 2017-Yili 13-may, béyjing.
(Ikkinchi ret ongdin solgha) türkiye re'isi rejep tayyip erdoghan bilen xitay re'isi shi jinping "Xelq'araliq bir belwagh, bir yol munbiri yighini" din bir kün ilgiri ikki dölet kélishimige qol qoyush murasimida. 2017-Yili 13-may, béyjing.
AFP

Türkiye we türk dunyasigha munasiwetlik mesililerni istratégiyelik tetqiq qilish merkizi bolghan "21-Yüz yil türkiye instituti" yéqinda "Xitay tehditi: soghuq urush kommunizmdinmu xeterlikmu?" serlewhilik maqale élan qildi.

Maqalide, amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyoning ötken bir nechche hepte ichide chéx jumhuriyitini ziyaret qilghanda, chéx jumhuriyiti kéngesh palatasida éytqan, xitayning gherbke we dunyagha sowét ittipaqining soghuq munasiwetler urushi mezgilide élip kelgen'ge qarighanda téximu éghir tehdit élip kélidighanliqi heqqidiki sözini neqil qilip turup, amérikaning xitay bilen soghuq munasiwetler urushigha kirgenliki eskertilgen. Uningdin bashqa yene xitay xelq azadliq armiyisining xitay kompartiyesining mutleq hökümranliqini saqlap qélishila emes belki xitay "Impériyesi" ni kéngeytishtiki meqsiti otturigha qoyulghan.

Xitayning Uyghurlarni dini-étiqadi, étnik kimliki tüpeylidin lagérlargha solash, mejburiy emgekke sélish, so'al-soraqsiz türmilerge bend qilish, hetta xelq'arada Uyghurlargha "Irqiy qirghinchiliq "Élip bériliwatqanliqi étirap qiliniwatqan bir mezgilde Uyghurlar bilen dini, étnik kimliki bir bolghan "Türkiyening xitay bilen 400 milyard dollar qimmitide öz'ara tawar almashturush kélishimi tüzüshni pilanlawatqanliqi heqqidiki xewerlerge qarita közetküchiler "Ejeba béyjing enqerening Uyghur mesilisidiki sükütini sétiwaldimu?" dégen so'allarni qoymaqta.

Maqalige qarighanda hetta ikki dölet otturisidiki tijarette dollar ishletmey yüen ishlitilidiken, türkiye xitaygha déngiz bazisi qurushqa yer béridiken. Xitay tawarliridin baj élinmaydiken.

Biz türkiye hökümitining xitay bilen heqiqeten mushundaq bir kélishimname tüzidighan-tüzmeydighanliqi, türkiye-xitay istratégiyeside türkiyede panahliniwatqan Uyghurlarning orni qandaq bolidighanliqi heqqide éniq melumatqa érishish üchün türkiyening amérikada turushluq bash elchixanisi bilen alaqileshtuq. Elchixana bizning so'allirimizni enqerege, yeni türkiye hökümitining tashqi ishlar ministirliqigha yollidi. Türkiye tashqi ishlar ministirliqining elchixana arqiliq bizge ewetken jawabning asasi mezmuni mundaq: "Herqaysi döletlerde yashawatqan türk qowmidin bolghan qérindashlirimizning tili, dini we medeniyiti saqlap qalghan asasta, tinch-xatirjem yashishigha kapaletlik qilish üchün, qérindashlirimiz yashawatqan döletler bilen hemkarlishishimiz bizning milliy siyasitimizdur.

Shinjang Uyghur aptonom rayonidiki Uyghur türklirige munasiwetlik siyasitimiz mushu ramka ichide élip bérilmaqta. Her bir pursette xitay we xelq'ara jem'iyetning bashqa ezalirigha türkiyening bu mesilige yéqindin köngül bölidighanliqini, Uyghur türklirining güllinishi we xatirjem yashishining muhimliqini otturigha qoyup kelmekte. Biz bu mesilide xitay bilen ijabiy söhbetlishishke ehmiyet bérimiz".

Elchixanining bizge ewetken élxétide, türkiye tashqi ishlar ministirliqi türkiyening xitay bilen "400 Milyard dollar qimmitide öz'ara tawar almashturush kélishimi" heqqide héchnéme déyilmigen.

"Amérika awazi" tori 24-awghust türkiyede yashawatqan Uyghurlarning "Enqerening béyjingning bésimigha bash égishi" din endishe qilidighanliqi heqqide xewer bergenidi. Xewerde adwokat ibrahim ergin mundaq dégen: "Biz xitayning ichki ishlar ministirliqi, tashqi ishlar ministirliqi we bixeterlik qisimlirigha zor bésim qiliwatqanliqini bilimiz. Bu organlar bilen bolghan alaqe jeryanida bizge, besh-on Uyghurni chégradin qoghlap chiqirish türkiyege iqtisadiy we siyasiy jehettin körünerlik qulayliqlarni élip kélidighanliqini éytqan".

Türkiye "Kélechek partiyesi" ning re'isi, sabiq türkiye bash ministiri exmet dawut'oghlu 6-iyul küni partiyesining istanbulda ötküzülgen chong yighinida türkiyening Uyghurlarni yene tajikistan qatarliq bashqa döletler arqiliq arqiliq xitaygha qayturushini oylawatqanliqini ilgiri sürgenidi. "Kélechek partiyesi" ning mu'awin re'isi selchuq özdagh ependi bir téléwiziye qanilida Uyghur mesilisi toghrisida toxtilip, hökümetning tijaret menpe'eti üchün Uyghurlargha ige chiqmaywatqanliqini eyibligenidi.

Selchuq özdagh ependi yéqinqi mezgillerdiki türkiyening xitay bilen bolghan munasiwetliri heqqide ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Nöwette türkiyede éghir bir iqtisadi krizis bar. Qerz béridighan bashqa dölet yoq. Xitaydin alghan töwen ösümlük qerz bilen xitaygha téximu baghlandi. Gherb döletliri kishilik hoquq, pikir erkinliki qatarliq mesililerde türkiye bilen birlikke kélelmigechke, türkiyege qerz bermeydu, meblegh sélish éhtimalliqimu töwen. Shunga türkiyege xitaygha oxshash ittipaqlishidighan dölet lazim. Sherqi türkistanda xitay yürgüzüwatqan kishilik hoquq depsendichilikini tilgha almastin, türkiyening uzun muddetlik menpe'etini qurban qilish bedilige, xitay bilen tawar almashturush kélishimi tüzüshini we bashqa pilanlirini biz qollimaymiz. Elwette xitay, rusiye, amérika we bashqa döletler bilen munasiwitimiz yaxshi bolsun, lékin qimmet qarishimizgha layiq shekilde munasiwet qurayli".

Amérikadiki "Kato instituti" namliq siyaset tetqiqat merkizining tetqiqatchisi mustafa aqyol Uyghurlarni eslide türkiyening, jümlidin hazirqi hakimiyet béshidiki "Adalet we tereqqiyat partiye" sining eng küchlük shekilde qollishi eqelliy bir uqum idi, dep körsetti.

U mundaq deydu: "Eslide hemmimiz türkiyeni Uyghurlar mesiliside eng küchlük awaz chiqiridu, Uyghurlarni qoghdaydu, dep oylighan. Chünki birinchidin, Uyghurlar bilen nahayiti küchlük tarixi béghimiz bar. Yiltizimiz bir, tilimiz, dinimiz bir. Uyghur dawasi türkiyede uzun yillardin béri eng bashta kelgen dawalarning biri. Eng muhimi yighin zamanlarda türkiye özini mezlum musulmanlarning dewachisi süpitide körsetti. Pelestin mesilisini da'im eng küchlük shekilde otturigha qoyidu. Bu nuqtidin éytqanda türkiyeni Uyghur mesilisini eng köp otturigha qoyghan dölet bolushini ümid qilghan. Epsuslinarliqi shuki, türkiye hazirghiche tashqi ishlar ministirliqi lagérlarni bir qétim tilgha alghandin bashqa éghir sükütte turuwatidu. Hetta zulumgha süküt qilishning üstige xitayni aqlaydighan programmilarni tarqitiwatidu. Türkiyeni xitaygha yéqinlashturushqa küchewatqan, Uyghurlar uchrawatqan zulumni yalghan'gha chiqiriwatqan bir guruh bar. Bu guruh hökümetning qararlirigha tesir qilalaydu".

Mustafa aqyol "Ularning kim ikenlikini hemmimiz bilimiz" - dep eskertip sözini mundaq dawam qildi: "Doghu périnchekning re'islikidiki 'weten partiyesi', burunqi ismi 'ishchi partiyesi'idi. Bu partiye eslide türkiyede bek kichik bir partiye, on yillardin biri saylamda 0.01 Pirsent biletke ériship kelgen. Bular mawchilardur. 70-Yillardin bashlap kommunizmni türkiyege ekirgen, rusiye, xitay mestaniliri. Yüksek derijide amérikigha, gherbke düshmenlik bilen qaraydighan partiye. Yéqinqi yillardin buyan hakimiyet béshidiki 'aq partiye' bilen yéqinlashti. Qiziqarliq yéri shuki islami partiye bolghan 'aq partiye' até'ist 'weten partiyesi'ni yénigha aldi. Hökümetning metbu'atlirida pikirlirini yéyishqa sehne hazirlap bériwatidu. Türkiyening Uyghurlar heqqidiki qararlirida doghu périnchekning tesir qiliwatqanliqi éniq".

"Amérika awazi" xewiride éytilghandek, we mustafa ependi tekitlep ötkendek türkiyediki Uyghurlar we dunyaning herqaysi jaylirida yashawatqan türki milletler türkiyening Uyghurlargha ige chiqishini saqlawatqanda, türkiyening xitay bilen yuqiri sommiliq iqtisadiy kélishimlerni tüzüshi istratégiye mutexessislirining diqqitini tartti.

Türkiye hajettepe uniwérsitéti oqutquchisi, istratégiye mutexessisi erkin ekrem ependi türkiyening gherbtin uzaqliship, xitay bilen yéqin "Dostlishishi" ning sewebini mundaq chüshendürdi: "Türkiye amérika bilen fetxullachilar mesilisi, ottura sherq témilirida birlikke kelmeywatidu. Yawropamu türkiyeni barghanséri islamliship ketti, dep yéqin kelmeydu. Türkiye ittipaqdash tallashqa duch keldi we xitay, rosiyedek döletler bilen hemkarliq ornatti. Shunga xitay bilen bolghan diplomatik munasiwette Uyghur mesilini küntertiptin uzaq tutush siyasitini yürgüzüwatidu".

Radiyomiz 14-awghust küni lagér shahitliri we jaza lagéri qurbanlirining türkiyede turushluq yéqinlirining teshkillinip, xitayning istanbul sariyer rayonidiki konsulxanisigha iltimas sunmaqchi bolghanliqi, emma xitay konsulxanisi bu yashlarning a'ilisidikilerni qoyup bérishini telep qilip yazghan iltimasini qobul qilmighanliqi heqqide xewer bergenidi.

Mustafa aqyol ependi yéqindin buyan türkiyede hazirqi hökümetni qollaydighan bezi partiyelerningmu, hökümetning Uyghurlar mesiliside süküt qilishni eyibligenlikini, xelqning Uyghurlarni qollaydighanliqini eskertti. U mundaq dédi: "Türkiyede bezi islami patiyeler hökümetning xitay bilen ittipaq qurghanliqidin narazi. Eger exmet dawet'oghlining 'kélechek partiyesi', we bashqa patiyeler Uyghur mesilisini küntertipke ekilelise hökümetning qararlirigha tesir körsiteleydu".

"Kélechek partiyesi" ning mu'awin re'isi selchuq özdagh ependi patiyesining qarari heqqide toxtilip mundaq dédi: "'kélechek partiyesi'ning mu'awin re'isi bolush süpitim bilen men selchuq özdagh, sabiq bash ministir, hazirqi 'kélechek partiye'sining re'isi exmet dawut'oghli sherqi türkistanliq qérindashlarni qollaymiz. Türkiyediki Uyghurlarning barliq teshkilatlirini re'isimiz exmet dawut'oghli bilen körüshtürüp, Uyghur mesilisini dölet mejlisige we dunyagha anglitishqa tirishimiz".

Melum bolushiche türkiyediki Uyghurlarning eng chong mesilisi "Iqamet" yeni turush salahiyiti we "Puqraliq" mesilisi iken. Türkiye köchmenler idarisining 2019-yili 6-ayning axirlirida izmirdiki bir musapirlarni qayturush merkizide tutup turuluwatqan zinnetgül tursun isimlik Uyghur ayal we uning ikki balisining bashqa besh neper Uyghur bilen tajikistan arqiliq xitaygha qayturulghanliqi heqqidiki xewer türkiyediki we bashqa döletlerdiki Uyghurlar ichide qattiq ghulghula qozghighan idi. Shunga türkiyede yashawatqan Uyghurlarning türkiyening xitay bilen bolghan munasiwiti qoyuqlashqanséri xitaygha qayturulush endishisi kücheymektiken.

Erkin ekrem ependi türkiyediki Uyghurlarning endishe qiliwatqan mesililiri heqqide toxtaldi, we eger özidin ensirewatqanlar bolsa adwokat tutushi kéreklikini eskertti. U mundaq dédi: "2017-Yili türkiye xitay bilen jinayetchilerni almashturush kélishimi imzalighan. Lékin eger ölüm, qiyin-qistaqqa duch kélish éhtimalliqi bolidighan ehwal astida xelq'ara qanunlargha asasen qayturmaydu. Türkiye qanuni boyiche kimliklirige bir qanche xil belge urulup qalghanlar bolushi mumkin, undaqlar bolsa adwokat tutup özini qanun boyiche qoghdishi kérek".

Toluq bet