Proféssor ragip qutay qaraja: "Türkiye-xitay otturisidiki eng chong mesile xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitidur"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-09-15
Share
Proféssor ragip qutay qaraja: Xitay re'isi shi jinping türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghanni kütüwalghanda, ularning etrapida xitay ösmürler xitay we türkiye bayriqini lepilditip qarshi almaqta. 2019-Yili 2-iyul, béyjing.
AP

Istanbul aydin uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespi proféssori, diplomatiye tetqiqati jem'iyiti mu'awin re'isi, türkiyede sherqiy türkistan mesilisi we türkiye-xitay munasiwiti tetqiqati bilen tonulghan ragip qutay qaraja ependi "Türkiye bilen xitayning diplomatiyelik munasiwet ornatqanliqining 50-yilida ikki dölet otturisidiki munasiwetke nezer we kütkenlirimiz" mawzuluq yighinda bergen doklatida, sherqiy türkistan mesilisining türkiye-xitay munasiwitidiki eng asasiy mesile süpitide turuwatqanliqini ilgiri sürgen. Türkiyede xitaygha bolghan ijabiy köz qarashning xitayning türkiyening yéngi istiratégiyelik ortaqi bolghanliqi, xitaygha bolghan selbiy köz qarashning bolsa xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitidin kélip chiqiwatqanliqini ilgiri sürgen ragip qaraja ependi doklatida türk xelqining 50% ning xitayni Uyghurlargha bésim ishlitiwatqan dölet dep qaraydighanliqini, türk xelqining köpining xitaygha bolghan köz qarshining omumiy jehettin élip éytqanda menpiy ikenlikini tekitligen. Ragip qutay qaraja ependi bularni özi élip barghan bir ray sinashqa asaslinip turup otturigha qoyghan. Biz bu heqte téximu tepsiliy melumat igilesh üchün bu tetqiqatni élip barghan ragip qutay qaraja ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq.

Ragip qutay qaraja ependi döletler otturisidiki munasiwette xelqlerning döletlerge bolghan köz qarishining nahayiti muhim ikenlikini bayan qilip mundaq dédi: "Epsuski pütün dunyada tashqi siyaset belgileydighan kishiler iqtisadiy, siyasiy we herbiy jehettiki munasiwette xelqlerning köz qarashlirini nezerge almaydu. Eger bular nezerde tutulmisa waqitning ötüshi bilen döletning munasiwitining tereqqiy qilishigha tosalghu bolidu. Bular ichide tarixiy seweblermu bar, lékin eng muhimi xelqlerning köz qarishi".

U, türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwetning tereqqiy qilmasliqidiki seweb türk xelqining xitaygha bolghan köz qarishidin kélip chiqqanliqini ilgiri sürüp mundaq dédi: "Türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwetning tereqqiy qilmasliqidiki sewebni türk xelqining xitaygha bolghan köz qarishi dep qaraymen. Biz bu heqte biz bir ray sinash élip barduq, ray sinashqa qatnashqanlarning 90% doktorluq, magistirliq we toluq kursni püttürgen kishiler idi. Bularning 5% toluq ottura mektepni püttürgen kishiler idi".

Ragip qutay qaraja ependi ray bergen kishilerning 50% ning xitayni Uyghurlargha bésim siyasiti élip bériwatqan dölet dep qaraydighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Biz élip barghan bu ray sinash türkiye-xitay munasiwiti üchün intayin muhim. Mezkur ray sinashqa qatnashqanlarning köpi xitayni Uyghurlargha bésim ishletti dep yaxshi körmeydighanliqini ipadileptu. Eger türkiye bilen xitay dost bolimen deydiken Uyghur mesilisini hel qilish kérek. Eger bu hel qilinmisa ikki dölet otturisidiki munasiwet yaxshi bolmaydu. Türklerning 50% xitayni Uyghurlargha zulum qilghan dölet dep yaxshi körmeydiken 14%. Xitayda pikir erkinliki yoq diktator dölet bolghachqa yaxshi körmeydiken. Türk xelqining 10% xitay heqqide bir nerse bilmeydiken, türklerning 8% xitayni iqtisadiy jehettin xewp élip kélidighan dölet dep qaraydiken".

Türkler "Ata-bowilirimiz sherqiy türkistandin köchüp kelgen, sherqiy türkistan bizning ata yurtimiz" dep qarighachqa Uyghurlargha qattiq hésdashliq qilidu. Jaza lagérliri mesilisi otturigha chiqqandin kéyin türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan téxigiche sükütte turuwatqan bolsimu, türkiyediki ammiwi teshkilatlar, öktichi partiyeler we xelq ammisi xitaygha qarshi qattiq naraziliq bildürmekte. Ragip qaraja ependi maqaliside ilgiri sürgendek türkiye bilen xitay otturidiki munasiwetning kütken sewiyege kelmeslikining sewebi xitayning Uyghur siyasitimu? enqerediki Uyghur tetqiqat instituti mudiri, istratégiye mutexessisi doktor erkin bu heqtiki köz qarishini otturigha qoydi.

Türkiye bilen xitay 1971-yili diplomatiyelik munasiwet qurghan bolup, bu yil 50 yilliqi qutluqliniwatqanda Uyghur mesilisimu izchil halda otturigha qoyulmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet