Хитай тили өгиниш долқуни «бир йол бир бәлвағ» қурулуши тәшвиқатиниң муқәддимисиму?

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2019-11-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Имам хатип мәктәплиридә хитай тили дәрслири башлиди. 2019-Йили күз, истанбул түркийә.
Имам хатип мәктәплиридә хитай тили дәрслири башлиди. 2019-Йили күз, истанбул түркийә.
RFA/Azigh

Йеқинқи йиллардин буян түркийә-хитай мунасивәтлириниң күчийишигә әгишип түркийәдә хитай тили вә хитай мәдәнийитигә болған қизиқиш күнсери ашмақта. Бирақ түркийәниң һәрқайси җайлирида ичиливатқан хитай тили курслири, дөләт мәмурлириниң һөкүмәт тәрипидин хитай тили өгинишкә қизиқтурулиши яки дөләт игидарлиқидики мәктәпләргә хитай тилиниң зөрүр дәрс сүпитидә киргүзүлүши юқириқи мәсилиниң нормал бир иҗтимаий һадисә икәнликигә болған гуманниң күчийишигә сәвәб болмақта.

Фикрийәт, анадолу ажанси қатарлиқ түркийәдики ахбарат органлириниң хәвәр қилишичә, түркийә маарип министирлиқи 2019-2020-оқуш йилида имам хатип мәктәплиридә хитай тилини дәрс программисиға қошқан. Анадолу ажансиниң хәвиригә қариғанда, мәктәптә оқуғучиларға хитай тили өгитиштин башқа мәдәнийәт күнлири, хитай тили мусабиқилири, хитай университетлиридин кәлгән һәйәтләр вә тиҗарәтчиләрниң зиярәтлири вә һәр хил мәдәнийәт паалийәтлири өткүзүлидикән.

Юқириқидәк түркийә вә хитай һөкүмитиниң рәсмий яки университетлар васитиси билән ишқа ешиватқан маарип саһәсидики һәмкарлиқларниң көп салмиқи түрк оқуғучиларниң хитай тили вә мәдәнийити өгинишигә мәркәзләшкәндин башқа сиясий тәшвиқатниңму муһим салмақни игиләватқанлиқи мәлум.

DHA Хәвәрчиликиниң хәвәр қилишичә, истанбул гидик университети билән ләнҗу университети оттурисида маарип келишими имзаланған болуп, тунҗи паалийити «бир йол бир бәлвағ» сиясити тоғрисида икән.

«Һөррийәт» гезитиниң хәвиригә қариғанда, түркийәгә хитайдин кәлгән саяһәтчиләр 2018-йили 400 миңға йәткән болуп, өткән йилға қариғанда 60 пирсәнт ашқан. Бу мунасивәт билән түркийәдә хитай тили өгиниш қизғинлиқи күчийишкә башлиған. Көзәткүчләрниң қаришичә, хитай һөкүмити хитай тили яки мәдәнийитигә болған қизиқиштин пайдилинип түркийәдики беқинди илмий органлирини ишқа селип, «бир йол бир бәлвағ» қурулушиға охшаш сиясий нишанлирини тәшвиқ қилмақта икән.

Бу һәқтики соалларға җаваб тепиш үчүн доктор әркин әкрәм әпәндимни зиярәт қилдуқ. Әркин әкрәм «хитай һөкүмити хитай тили өгиниш долқунидин пайдилинип сиясий тәшвиқатини күчәйтиватамду? бу әһвал түркийәдики уйғурларниң сиясий паалийәтлиригә қандақ тәсир көрситиду?» дегән соалимизға җаваб берип мундақ деди:

«Хитай 2009-йили ‹үрүмчи вәқәси' дә бир нәрсини чүшәнди. Түркийәдә уйғурларни қоллайдиған, хитайни яхши көрмәйдиған бир әһвалниң мәвҗутлуқини, хитай образиниң яхши әмәсликини пәрқ қилди. Униңдин кийин түркийәдә хитайниң образини түзитиш лайиһиси билән һәрикәткә өтти. Мәсилән, 10 йил бурун түркийәниң дөләт радийо-теливизийә қурулушлири (TRT, андолу ажанси дегәндәк) билән келишим түзүшкә башлиди. TRT Билән һөҗҗәтлик филим ишләп хитайни түркийәгә тонуштуруватиду. Униңдин башқа хитайниң куңзи институтлирини түркийә университетлирида қурушқа тиришти. Гәрчә бәк көләмлишип кәтмигән болсиму, һазир түркийәдә 4-5 куңзи институти бар. Бу йәрләрдә хитай мәдәнийити вә тили өгитиливатиду. Түркийә-хитай мунасивәтлири йеқинлашқан 2015-йилидин бери түркийәдиму хитайға болған қизиқишлар күчәйди. Оқуғучиларниң ичидин хитайчә өгәнсәк, хитайда ишлисәк яки хитай-түркийә оттурисида тиҗарәт билән шуғуллансақ пайдиси болидикән дегәнләр болди. Хитайму түркийәгә оқуш мукапати бериш түрлирини көпәйтти. 1990-Йиллириниң оттурилиридин бири хитайға 3 миңдин көп оқуғучи барған болди. Хитайниң күчийиши билән түркийәдә хитай тили вә мәдәнийитигә қизиқиш башланди, лекин кәң көләмлик һалға келәлмиди. Бундақ әһвал тәбиий һалда уйғурларниң паалийитигә вә тәшкилатларниң тәрәққиятиға тосалғу болиду. Түркийәдә уйғурларға қарита чәклимиләр болушиму момкин. Қануни бир чәклимә болмисиму, иҗтимаий характерлик чәклимиләр болуши момкин. Мәсилән уйғур давасини қоллимаслиқ дегәндәк. Чүнки һөкүмәт уйғур мәсилисидин йирақ туруватиду. Бундақ әһвалда хитай билән йеқинлашқан бәзи җәмийәтләр яки тиҗарәт гуруһлар уйғурлардин йирақ турушқа тиришиду. Бу сәвәблик уйғур тәшкилатлири йеңи вә башқичә чариләрни тепишқа мәҗбур қиливатиду.»

Хитай тили вә мәдәнийитини түркийәдә тонутуш, бу арқилиқ сиясий тәшвиқатини қанат яйдуруш хитай һөкүмитиниң сиясий паалийәтлиридиму әкс әтмәктә. Һәтта хитай һөкүмитиниң университетта хитай тилини таллап оқуған оқуғучиларға оқуш мукапат пули бериш арқилиқ бу тәшвиқатни техиму күчәйтиватқанлиқи мәлум болмақта. «Ахшам гезити» ниң хәвәр қилишичә, хитайниң истанбул баш консули сүй вей түрк оқуғучилириниң әқиллиқ икәнликини, хитайчини тезла өгинивалидиғанлиқини, «бир бәлвағ бир йол» қурулушиниң түркийә вә хитай мунасивитини техиму тәрәққий қилдуридиғанлиқини ейтқан. Бир нәччә ай бурун хитай һөкүмитиниң әнқәрәдики баш консули дең лиму хитай һөкүмити иқтисадий җәһәттин ярдәм қилған «18-нөвәтлик университет оқуғучилири хитай тили мусабиқиси» ниң ечилишида сөз қилип: «техиму көп түрк яшлириниң хитай тили өгинип, икки дөләт оттурисидики һәмкарлиқниң күчийишигә төһпә қошушини үмид қилимән,» дегәниди.

Оттура шәрқ техник университетиниң торбетидин игилишимизчә, 15-ноябир күни шямен вә оттура шәрқ техник университетиға қарашлиқ куңзи институти бирлишип «бир йол бир бәлвағ» қурулуши һәққидә йиғин чақирған. Әнқәрәдики хитай әлчиханисиниң тивиттер һесабида ейтилишичә, хитайниң мәдәнийәт әлчиси ше рулиң мәзкур йиғинда сөз қилип мундақ дегән: «он йиллиқ кәчмишкә игә хитай маарипи билән тонулған оттура шәрқ техник университети куңзи институти ‹бир йол бир бәлвағ' қурулуши үчүн хитайчә параңлишалайдиған хадим йетиштүрүп чиқиватиду. Һәмкарлиқимиз илгирилигәнсери дөләтләр оттурисидики өз ара пайда йәткүзидиған лайиһәләр көпийип, техиму пайдилиқ болиду.»

Хитай һөкүмитиниң сиясий вә иқтисадий җәһәттин һәр хил усулларни қоллинип хитай тили вә хитай мәдәнийитини түркийәдә тарқитиши, бу арқилиқ бир «йол бир бәлвағ» қурулушини тәшвиқ қилиши көзәткүчләрниң диққитини қозғимақта. Хитай маарип системисида уйғур тили чәклиниватқан, йиғивелиш лагерлирида мәҗбурий хитай тили өгитиливатқан бүгүнкидәк вәзийәттә түркийә вә оттура шәрқ районлирида хитай тили вә мәдәнийити арқилиқ «бир йол бир бәлвағ» қурулуши тәшвиқ қилиши муназиригә сәвәб болмақта. Бу һәқтики қарашлирини ортақлишиш үчүн уйғур академийәсиниң иҗраийә рәиси абдулһәмит қарахан әпәндимни зиярәт қилдуқ.

Қарахан әпәндим бу һәқтә тохтилип мундақ деди: «һәммимизгә мәлум болуватқинидәк, хитай 2017-йилидин башлап уйғур қатарлиқ шәрқи түркистанлиқларниң тилини, миллий мәдәнийитини, өрп-адитини чәкләп, уларға қарита җаза лагери йолға қоюватқан, ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқан пәйттә мусулман вә түрк дунясиға нисбәтән өзини иқтисадий җәһәттин қутқузғучи вә ярдәм бәргүчи қилип тонутуватиду. Буниң билән бирликтә хитай тили вә мәдәнийитини кәң көләмдә йейиватиду. Бу хил әһвал астида түрк вә мусулман дунясидики дөләт әрбаблири вә содигәрләр өз дөлитиниң иқтисадини күчләндүрүш, хитай билән болған тиҗаритини раваҗландуруш мәқситидә хитай тили вә мәдәнийитигә болған қизиқишни күчәйтиватиду вә ‹бир йол бир бәлвағ' қурулушиға актип аваз қошуватиду. Бу у дөләтләргә еғир балайиапәт елип келиш билән бирликтә өз дөлитиниң миллий мәнпәәти вә хәлқиниң истиқбалини көзлигән бир қисим мусулман вә түрк тәтқиқатчиларни әндишигә салиду.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт