Türkiyediki xitay elchixanisining öktemlik bilen chiqarghan bayanati tenqidke uchridi

Enqeredin ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim teyyarlidi
2024.03.20
Mao-ning-AP Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi maw ning muxbirlarning so'allirigha jawab bériwatqan körünüsh. 2023-Yili 26-iyul
AP

Xitayning enqerede turushluq bash elchixanisi 9-mart küni bayanat élan qilip, “Sherqiy türkistan, sherqiy türkistan jumhuriyeti, irqiy qirghinchiliq we yighiwélish lagéri” dégen kishilerni “Yalghanchiliq” bilen eyibligen bolup, bu toghriliq pikir bildürgüchiler xitay elchixanisining bayanatining heqiqetni burmilash ikenlikini, buningliq bilen tarixiy heqiqetni yoshurup qalalmaydighanliqini, xitay “Shinjang” dep atiwalghan zéminning ezeldin Uyghur zémini ikenlikini bildürüshti.

Xitay elchixanisining mezkur bayanati bezi parlamént ezaliri we ammiwi teshkilat mes'ulliri “8-Mart xelq'ara ayallar bayrimi” munasiwiti bilen xitaygha xitab qilip, jaza lagérlirigha qamalghan Uyghur xanim-qizlirini qoyuwétishni telep qilghandin kéyin élan qilin'ghan. 8-Mart küni türkiyediki Uyghurlar we bezi ammiwi teshkilatlar doklat bérish yighini we muxbirlarni kütüwélish pa'aliyetlirini teshkillep, xitayning yillardin buyan Uyghurlargha, bolupmu Uyghur xanim-qizlirigha yürgüzüwatqan qebih jinayetlirini pash qilghanidi.

Xitay elchixanisi bu bayanatida xitay tarixida shinjangning “Sherqiy türkistan” dep atilip baqmighanliqini, sherqiy türkistan dölitining héchqachan mewjut bolup baqmighanliqini, yighiwélish lagériningmu yoqluqini, irqiy qirghinchiliqning eng chong yalghan ikenlikini tekrarlighan.

Türkiyeni idare qiliwatqan adalet we tereqqiyat partiyesidin bolghan parlamént ezasi osman mesten ependi xitayning bu bayanati heqqide mundaq dédi: “Sherqiy türkistanning éghir weziyiti könglimizni bekla yérim qilmaqta. Xitayning Uyghur türklirige yürgüzüwatqan zulum, bésim we irqiy qirghinchiliq siyasitining baldurraq axirlishishini ümid qilimen. Kishilerge térrorchi dep jaza lagérlirigha tashlash insanliqqa qarshi jinayettur. Buninggha xatime bérilishini ümid qilimen. Bularning hemmisining kishilik hoquq doklatlirida tepsiliy otturigha qoyulghanliqi hemmimizge melumdur”.

Türkiyening ders kitablirida Uyghurlarning eng qedimiy türk qowmi ikenliki, tarixta nurghun döletlerni qurghanliqi, sherqiy türkistanning türklerning ata yurti ikenliki bayan qilin'ghan. Xitay elchixanisining bayanatida bularning hemmisi inkar qilin'ghan. Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan istanbul uniwérsitéti tarix penliri piroféssori ömer qul ependi mundaq dédi: “Sherqiy türkistanda qurulghan ikki jumhuriyetning qandaq yoq qilin'ghanliqi tarixiy emeliyettur. Xitay elchisining tarix kitabi oqushini ümid qilimen. Men bir tarixchi bolush süpitim bilen shuni démekchimenki, bu jawab bérishke erziydighan bir bayanat emes. Bu pütünley tarixiy heqiqetni burmilighanliqtin ibaret. Xitayche menbelerdimu bu yerning ismi sherqiy türkistan dep yézilghan tursa, emdi qopup xitay tarixida sherqiy türkistan namida bir yer bolghan emes déyishimu bir sepsetidur”.

 “Iyi” partiyesidin bolghan sabiq parlamént ezasi fahrettin yoqush xitayning bu bayanatini “Tarixni burmilash, eng chong yalghanchiliq” dep eyiblidi. U birleshken döletler teshkilatining doklatlirida lagérlarning barliqining jezmleshtürülgenlikini tekitlep mundaq dédi: “Hazir xitay sherqiy türkistanda élip bériwatqan siyasiti tüpeyli qéyin bir weziyette. Chünki birleshken döletler teshkilati kishilik hoquqi kéngishining doklatida xitayning Uyghurlargha qiliwatqanliri tepsiliy otturigha qoyulghan. Lékin bu doklat her qaysi döletler teripidin taza otturigha qoyulmidi. Xitay bésim siyasitini dawamlashturuwatidu. Amérika hökümiti, kanada we bezi yawropa döletliri parlaméntlirining xitayda irqiy qirghinchiliq élip bériliwatqanliqini étirap qilishi xitayni qéyin ehwalgha chüshürüp qoydi. Xitay buni yoshurush üchün mushundaq dewatidu”.

Fahrettin yoqush ependi yene mundaq dédi: “Xitayche tarixiy menbelerde sherqiy türkistanning türk zémini ikenliki yézilghan. Xitay sherqiy türkistanning ismini ‛shinjang‚, yeni ‛yéngi zémin, yéngi térritoriye‚ dep özgertken. Eger u yer ezeldin xitay zémini bolsa néme üchün ‛shinjang‚ dep özgertidu? xitay bu zéminni pütünley xitay zémini qiliwélish üchün sherqiy türkistanliqlargha irqiy qirghinchiliq siyasiti élip bériwatidu. Men xitay elchixanisi élan qilghan bu sepsetini qattiq eyibleymen”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.