Түркийә ташқи ишлар министири хақан фиданниң үрүмчи билән қәшқәрни зиярәт қилмақчи болғанлиқи түрк таратқулирида бәс-муназирә қозғимақта

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2024.06.03
WangYi-HakanFidan-AP Түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан (оңда) хитай ташқи ишлар министири ваң йи (солда) билән қол елишип көрүшти. 2023-Йили 26-июл әнқәрә
AP

Түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан 3-июн күни рәсмий зиярәт үчүн хитайға йетип барған болуп, һазирчә хитай ташқи ишлар министири ваң йи билән район характерлик вә хәлқаралиқ мәсилиләр бойичә пикир алмаштурған. Бу җәрянда уни хитайниң муавин дөләт рәиси хән чең қобул қилған. Түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан билән бүгүн көрүшкәнләр ичидә хитай компартийәси сиясий биюросиниң әзаси, сиясий-қанун комитетиниң секретари чен венчиңму бар болуп, у, 5-айниң 22-күнидин 26-күнигичә үрүмчи, қәшқәр, қорғас қатарлиқ җайларда хизмәт тәкшүргәндә, районда “террорлуққа қарши туруш” ни “даимлаштуруш” вә “нормаллаштуруш” ни тәләп қилған иди.

Түркийә миллий истихбарат идариси (MIT)ниң сабиқ рәиси, һазирқи ташқи ишлар министири хақан фиданниң бу қетимлиқ хитай зияритидә үрүмчи билән қәшқәргиму баридиғанлиқи түркийәдә қизиқ темиға айланмақта.

Биз бу һәқтә түркийә һөкүмәт даирилириниң көз қаришини игиләш үчүн һакимийәттики ақ партийәниң икки нәпәр  парламент әзасиға телефон қилдуқ, амма улар хақан фиданниң зиярити ахирлашқандин кейин андин бу һәқтә пикир баян қилидиғанлиқини ейтип, пикир баян қилишни рәт қилди.

Тонулған обзорчи ардан зәнтүрк әпәнди бу һәқтә көз  қаришини баян қилип мундақ деди: “ташқи ишлар министири хақан фиданниң 6-айниң 4- вә 5-күнлири шәрқий түркистан, йәни хитайлар ‛шинҗаң уйғур аптоном райони‚ дәп атайдиған интайин назук вә сәзгүр җайға зиярәт елип бериши, наһайити муһим. Мән шуни дәймәнки, бу дипломатийә җәһәттин наһайити зор утуқ. Мән һөкүмәтниң утуқлирини алқишлаймән, әмма мәғлубийәтлирини мәғлубийәт дәймән. Һөкүмәтниң кәмчиликини тәнқид қилимән,  мувәппәқийәтлирини тәқдирләймән.”

Хитай ташқи ишлар министири ваң йи өткән йили 7-айда түркийәни зиярәт қилған иди. Шу қетим ваң йи түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан билән көрүшкәндин кейин, уни түркийә пирезиденти рәҗәп таййип әрдоғанму қобул қилған иди. Ваң йи шу учришишлардин кейин бәргән баянатида, хитайниң түркийәни “истратегийәлик шерик” дәп билидиғанлиқини тәкитлигән иди. Хақан фидан баянатида уйғур мәсилиси тоғрисидиму музакирә елип барғанлиқини баян қилған иди.

Тонулған обзорчи  ардан зәнтүрк әпәнди, хақан фиданниң үрүмчи билән қәшқәргә елип баридиған зияритиниң интайин муһим икәнликини тәкитләп мундақ деди: “мәнчә, хитайлар хақан фиданни 4- вә 5-июн күнлири үрүмчи билән қәшқәргә апирип, буни америка вә явропа дөләтлиригә көз-көз қилиду. Мениң бу һәқтики шәхси көз қаришим шу, хитай, хақан фиданниң көзини бояшқа тиришиду. Хитайлар буни яхши билиду. Бурунму мусулман дөләтлиридин кәлгән өлималардин тәркиб тапқан өмәкләрни қәшқәр вә үрүмчидә яхши күтүвалған иди. Бу өмәкләр екскурсийәдин кейин немә десә десун, әмма у йәрдики уйғур қирғинчилиқини йошуралмайду. Мән хақан фидандәк истихбаратчилиқ кәспидин кәлгән ташқи ишлар министириниң икки күн ичидә алған тәсиратини наһайити муһим дәп қараймән. У, узун йил истихбарат идарисини башқурған бир киши, хитай қәйәрни айландурса айландурсун, у шәрқий түркистанниң еғир вәзийитини чүшинип йетәләйдиған қабилийәткә игә бири. Бу интайин муһим. Хақан фидан шәрқий түркистандики тәсиратлирини түрк җамаәтчиликигә ашкарилимайду, әмма түркийәниң хитайға болған сиясити бундин кейин қандақ болиду?  бу тәрипи у қайтип кәлгәндин кейин аян болиду.”

Ардан зәнтүрк әпәнди түркийә билән хитай оттурисидики содида, түркийәниң давамлиқ зиян тартиватқанлиқини илгири сүрди. У, мундақ деди: “түркийә билән хитай сода вә тиҗарәт җәһәттин шерик дөләтләрдур. Түркийә 2023-йили хитайдин 48 милярд долларлиқ мал импорт қилди. Һалбуки, икки дөләт оттурисидики сода мунасивитидә зор тәңпуңсизлиқ бар. Өткән йили ваң йи билән елип берилған музакириләрдиму бу тилға елинди. Икки дөләт оттурисидики тиҗарий тәңпуңсизлиқни түгитиш керәк. Хитай дөлити түркийәниң асиядики әң чоң сода шерикидур. Йәни хитай дуня бойичә үчинчи орунда туридиған сода шерикимиздур. Хитайниң түркийәгә истратегийәлик җәһәттин еһтияҗи бар. Чүнки хитайниң ‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулуши түркийәдин өтиду, түркийәсиз буни әмәлгә ашуралмайду.” 

Тонулған обзорчи ардан зәнтүрк әпәнди, уйғур мәсилисиниң түркләрниң мәсилиси икәнликини, шуңа хитай һөкүмити билән бу һәқтә музакирә елип бериши керәкликини тәкитләп мундақ деди: “бизниң дәрдимиз үзүм йейиш болса, бағвәнни уруш кәтмәйду; әгәр биз уйғур қериндашлиримизни бу зулумдин қутулдуримиз дәйдикәнмиз, истратегийәлик күчимизни хитай билән музакирә қилишқа, мушу йол арқилиқ мәсилини һәл қилишқа қаритишимиз керәк. Бу мәсилидә биз зиян тартмаймиз, хитайму зиян тартмайду, әмма уйғурлар йоқ болуп кетиду. Шуңа бу зиярәт тарихий әһмийәткә игә. 2012-Йили рәҗәп таййип әрдоған шәрқий түркистанға барған иди. Кейин у йәрдә ечинишлиқ вәзийәт оттуриға чиқти. Әмдиликтә хитай қайтидин ишикини ечиватиду. Бу ишик немә үчүн бизгә ечилди? буни хақан фиданниң зияритидин кейин чүшинәләймиз. Чүнки мән ‛стар‚ гезитидә бурун язғинимдәк, уйғур мәсилиси америка башлиқ ғәрб әллириниң мәсилиси әмәс, бәлки түркийәниң мәсилисидур. Бу мәсилини түркийә билән хитай һәл қилалайду. Бизниң дәрдимиз бағвәнни уруш әмәс, бәлки мевә йейиш болуши керәк.”

Истанбулдики ибни халдун университети хәлқара мунасивәтләр кәспиниң докторанти мәвлан тәңриқут әпәнди, пирезидент әрдоғанниң йеқинқи йиллардин буян “уйғур” вә “шәрқий түркистан” аталғулирини ениқ атап баянатлар берип келиватқанлиқини, аталғулардики бу очуқ-ашкарилиқини түркийәниң ташқи сияситиниң бир ипадиси дейишкә болидиғанлиқини, мана мушундақ бир пәйттә ташқи ишлар министири хақан фиданниң үрүмчи билән қәшқәргә беришиниң түркийәниң уйғур сияситигә иҗабий тәсир көрситидиғанлиқини оттуриға қойди.

Мәвлан тәңриқут әпәнди, түркийә ташқи ишлар министири хақан фиданниң хитайға елип баридиған зиярити җәрянида, хитайниң униң көзини бояшқа тиришидиғанлиқини, лекин бу урунушларниң түркийә миллий истихбарат идарисини башқурған хақан фидандәк бир кишини ишәндүрәлмәйдиғанлиқини тәкитләп өтти.

Игилинишичә, түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан бу қетимқи зияритидә, хитай компартийәсиниң баш секретари ши җинпиңниң йеқин кәлгүсидә түркийәгә елип баридиған зияритиниң вақтини сөзлишип бекитидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.