Parlamént ezasi doghan bekin: “Türkiye hökümiti xitayning jinayitini toxtitish üchün derhal heriketke kélishi kérek”

Enqeredin ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim teyyarlidi
2023.12.04
doghan-bekin-1024 “Yéngidin refah” partiyesining mu'awin re'isi, parlamént ezasi doghan bekin türkiye parlaméntida sözlewatidu. 2023-Yili 1-dékabir, enqere
RFA/Erkin Tarim

Xitayning Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan zulum we bésimliri amérika hökümiti, kanada we bezi yawropa döletliri parlaménti teripidin birdek “Irqiy qirghinchiliq” dep békitilishi؛ shundaqla xitayning Uyghurlargha qaratqan insan qélipidin chiqqan wehshiyane basturush siyasitining xelq'arada köpligen döletler teripidin qattiq eyiblinishi, türkiyediki bezi parlamént ezalirini heriketke keltürdi.

1-Dékabir küni “Yéngidin refah” partiyesining mu'awin re'isi, parlamént ezasi doghan bekin ependi türkiye parlaméntida muxbirlarni kütüwélish yighini ötküzüp, türkiye hökümitini xitayning Uyghur diyarida insaniyetke qarshi ötküzüwatqan jinayetlirini derhal toxtitish üchün heriketke kélishke chaqirdi.

Doghan bekin ependi sözini mundaq bashlidi: “Qimmetlik muxbirlar, bügünki axbarat yighinimizning témisi ‛xitay hökümitining Uyghur aptonom rayonida Uyghur türklirige yürgüzüwatqan assimilyatsiyesi we jame-meschitlerni chéqip, dinni yoqitish siyasiti toghrisidadur. Epsuski, sherqiy türkistanda islam dinini xitaychilashturush siyasiti dawamlishiwatidu. Xitayning musulman Uyghur türklirige yürgüzüwatqan zulum we bésim siyasiti barghanséri zor tiragédiyelerge aylanmaqta. Ular Uyghur türklirining milliy örp-adetlirige we diniy étiqadigha hörmet qilmay, ularni xitaydek bolushqa mejburlimaqta. Bu xitayning irqchiliq siyasitining netijisidur. ”

 Doghan bekin ependi kéyinki yillarda xitay yolgha qoyghan “Islam dinini xitaychilashturush” siyasitining xeterlik weziyet peyda qilghanliqini ilgiri sürüp mundaq dédi: “Kéyinki yillarda xitay hökümiti jaza lagérliri qurup qiynash, Uyghur türklirige bésim ishlitish siyasitini yolgha qoyghandin kéyin, meschitlerni, tarixiy jaylarni chéqip yoq qilishni tézletti. Xitayning bu siyasiti nahayiti zor qorqunch we endishe peyda qilmaqta. Xitay hökümiti islam dinini, musulman Uyghurlarni özlirige xewp dep qarap, ularni xelq'aragha térrorluqning bir parchisi dep teshwiq qilmaqta. Xitayning bu siyasiti sherqiy türkistanda nahayiti xeterlik weziyet peyda qilmaqta. ”

Parlamént ezasi doghan bekin ependi xitayning insan qélipidin chiqqan bu siyasitining meghlup bolidighanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: “Xitayning bundaq qilishidiki meqsiti, Uyghur qérindashlirimizning milliy kimlikini yoq qilip, ‛bir belbagh bir yol‚ qurulushini emelge ashurushtin ibaret. Xitay bu meqsitini emelge ashurush üchün, sherqiy türkistandiki türk qan sistémisidiki xelqlerni pütünley yoq qilishqa tirishmaqta. Xitay shuni bilishi kérekki, özige oxshimaydighan xelqlerni xitaylashturushqa mejburlash siyasiti muweppeqiyetlik bolmaydu. Eger xitay idarisi astidiki xelqlerge erkinlik bermise, mesile künsayin murekkeplishidu. Firansiye hökümiti, firansiyediki musulmanlargha qarita islam dinini firansuzlashturush siyasiti yürgüzüp meghlup bolghandek, xitay hökümitimu choqum meghlup bolidu. ”

Parlamént ezasi doghan bekin ependi Uyghurlarning hazirqi weziyitining nahayiti éghir ikenlikini tekitlep mundaq dédi: “Xitay da'iriliri ömür boyi qamaq jazasi bergen Uyghur piroféssor rahile dawut xanim 2012-yili bir muxbirning ziyaritini qobul qilghanda, ‛eger barliq jameler chéqiwétilip, qebristanliqlar yoq qiliwétilse, Uyghurlarning bu zémin bilen héchqandaq munasiwiti qalmaydu. Insanlarning ötmüshi, qedimki mediniyiti we meniwiy hayati bilen bolghan munasiwiti üzülidu. Uningdin kéyin néme üchün we qachandin tartip bu zéminda yashap kelgenlikimiz toghrisida héchqandaq eslimimiz qalmaydu‚ dégen sözi, sherqiy türkistanning bügünki weziyitini intayin obrazliq ipadilep bergen sözdur.”

Parlamént ezasi doghan bekin ependi bayanatida, türkiye hökümiti xitayning bu jinayitini toxtitish üchün derhal heriketke kélishi kéreklikini tekitlep mundaq dédi: “Uyghur aptonom rayonidiki meschitlerning üchtin ikkisining chéqip tashlinishi؛ bezilirining étiwétilishi, yene bezi meschitlerning bashqa ishlar üchün ishlitilishi emeliyette xitayning sistémiliq halda islamni cheklesh siyasitidur. Xitayning bu siyasiti insaniyetke qarshi jinayet hésablinidu. Xitayning bu jinayitini toxtitish üchün türkiye hökümitining derhal heriketke kélishi kérek!”

 “Yéngidin refah” partiyesidin bolghan parlamént ezasi doghan bekin ependining bu bayanati, türkiye hökümitige qandaq tesir körsitishi mumkin? dégen so'alimizgha “Iyi” partiyesidin bolghan sabiq parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi téléfon uchuri arqiliq jawab bérip, mundaq dep yazghan: “Bu hökümet bilen ittipaqdash boluwatqan siyasiy partiyelerdin biridin bolghan parlamént ezasining tunji qétim éniq qilip xitay zulumini etrapliq otturigha qoyushi hésablinidu. Bundaq pikirler burunmu oxshimaydighan shekilde otturigha qoyulghan. Emma bu toghriliq hökümetke yéqin bolghan parlamént ezaliri bundaq qattiq bayanat bermigen idi. Hazir hökümet pelestin mesiliside qattiq pozitsiye bildürüwatidu. Buninggha türkiye jama'etchiliki ichide Uyghur qérindashlirimiz zulumgha uchrawatsa, némishqa hökümet sükütte turuwalidu? dégendek naraziliqlar kötürülüwatidu. Eger bundaq bayanatlar köpeyse, hökümetke melum derijide tesiri bolidu, dep oylaymen. ”

Parlamént ezasi doghan bekin ependi türkiye parlamént binasi ichide ötküzgen muxbirlarni kütüwélish yighini türkiye dölet téléwiziyesi (TRT) ning üchinchi qanilida neq meydandin tarqitildi, shundaqla ijtima'iy taratqularda keng hembehirlendi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.