Хитайниң түркийәдики йәр тәврәш апитидин пайдилинип елип барған сиясий тәшвиқатлири

Мухбиримиз нуриман
2023.02.23
turkiye-yer-tewresh-xitay.jpg Янфон билән тартилған бу рәсимдә хитай қутқузуш әтритиниң әзалири түркийәниң адана айродромиға йетип кәлгән көрүнүш. 2023-Йили 8-феврал.
XINHUA

Мәлум болушичә, 2-айниң 6-күни түркийәниң җәнуби вә оттура қисмида вә сүрийәниң шимали вә ғәрбидә 7.8 Бал әтрапида йәр тәвригән. Түркийә апәт вә җидди әһвалға тақабил туруш министрлики (AFAD) ниң түркийәдә йүз бәргән йәр тәврәш һәққидики мәлуматлириға асасланғанда, қаһраманмарашниң пазарчик районида 04:17 дә 7.7 Бал йәр тәвригән. Қаһраманмараш шәһрини мәркәз қилған бу йәр тәврәшниң даириси чоң болуп малатя, адана, газиантип, диярбақир, урфа, османийә вә хатай қатарлиқ он шәһәрдә арқа-арқидин мәйданға кәлгән.

Йәр тәврәш һәққидики хәвәр түркийәниң дөләт ичи вә хәлқаралиқ ахбарат қаналлирида тарқалғандин кейин, көплигән дөләтләр дәрһал түркийә һөкүмити билән һәмкарлишип қутқузуш хадимлири, дохтурлар вә маддий әшяларни әвәткән.

Түркийә ташқий ишлар министири мәвлут чавушоғлу 18-феврал “CNN түрк” қанилиға бәргән зияритидә, 102 дөләтниң түркийәгә ярдәм қилишни халайдиғанлиқи билдүргәнликини, бүгүнгә қәдәр 88 дөләтниң қутқузуш, давалаш қатарлиқ хизмәтләрдә ярдәмдә болғанлиқини билдүргән.

Түркийәниң ахбара т қаналлирида берилгән учурларға қариғанда, хитайдинму 82 кишилик қутқузуш әтрити кәлгән. Әмма башқа дөләтләргә охшимайдиған йири шуки, хитайдин кәлгән қутқузуш әтрити алди билән барған апәт районлирида байрақ чиқириш мурасими өткүзгән. Хитайниң дөләт ичидики ахбарат қаналлирида түркийәдики йәр тәврәш апити һәққидә берилгән хәвәрләрдә асасән хитай байриқи көзгә чилиқидиған болуп, һәтта хитай байриқи түркийәниң байриқидинму егизрәк есилған. Иҗтимаий таратқуларда тарқалған бу хилдики хәвәрләрниң, рәсимләрниң астиға кишиләр “хитай түркийәни ишғал қилдиму? байрақ есш адәм қутқузуштин муһимдәк туриду. . .” дегәндәк инкасларни йезишқан.

Хитайниң һөкүмәт таратқусида “хитай салған көврүк йәр тәврәшкә бәрдашлиқ бәргән” дәп җар салған. 2023-Йили феврал.
Хитайниң һөкүмәт таратқусида “хитай салған көврүк йәр тәврәшкә бәрдашлиқ бәргән” дәп җар салған. 2023-Йили феврал.
Social Media

6-Феврал йәр тәвригән күнидин башлап тивиттер, фейсбук, истеграм қатарлиқ иҗтимаий таратқулар, түркийә вә сүрийәниң әһвали һәққидә әң тез вә әң кәңри учур билән тәминләйдиған чоң хәвәр суписиға айланди. Бу хәвәр супилирида йәр тәвригән нәқ мәйдандин хәвәр тарқитиватқан түркийәниң дөләтлик хәвәр қаналлири вә хәлқаралиқ хәвәр қаналлириниң хәвәрлирини тарқитиштин башқа, тор чолпанлириму өзиниң шәхсий һесабатлиридин йәр тәврәшкә мунасивәтлик әһвалларни тарқитип турған. Бу түрдики һисабатлар тарқатқан учурлар арисда хитай қутқузуш әтритиниң истанбулдики мәшһур базар “капали чарши” дики тиҗарәтчиләр вә хиридарларниң чаваклири арисида худди олимпик тәнһәрикәтчилири параттин өтүватқандәк маңған вақтида тартилған видийо вә айродромда хитай қутқузуш әтиритидики әзаларниң һәммиси охшаш шәклидә “ухлап қалған” әснада айродром хадимлириниң уларни ойғатмастин алдидики үстәлгә бирдин бирдин һәдийә қоюп қойған вақтида “билндүрмәстин” тартилған видийо наһайити қизиқ тима болған.

Түркийәдики йәр тәврәшкә аит хәвәрләрни апәт районидин хәвәр қилип келиватқан хәвәр қаналлиридин “қирим хәвәр қанили” ниң баш муһәррири өмәр җиһат кая әпәнди бу һәқтә радийомизға сөз қилип, мундақ деди: “булар әмәлийәттә тәшвиқатниң бир парчиси. Видийода бу бәк ениқ. Әзәрбәйҗан қатарлиқ түрк дөләтлири вә америка қатарлиқ ғәрб дөләтлири қутқузуш вә ярдәм хизмәтлиридә наһайити чоң ярдәмләрни қилди, лекин улар тәшвиқат қилмиди. Хитай худди пүтүн ярдәмниң һәммисини өзи қилғандәк тәшвиқат қилди. Хитайниң бу қилғанлирини ‛юмшақ күчи‛ни ишқа салди десәкму болиду, әмма мән бәкрәк тәшвиқат дәп қараймән. Ахбарат вастилирида хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан зулуми бәк аңлитилмиған болғачқа, хәлқ арисида хитайға қарши йәнила бир хил яхши позитсийә бар. Хитай бу бошлуқтин пайдилинип кетиватиду. Апәт районида адәм қутқузуш муһим. Хитай қутқузуш әтридикиләрму әлвәттә пүтүн күчи билән ярдәм қилди, лекин буни өзлириниң сиясий тәшвиқатлири үчүн шлитишини мән ‛әхлақсизлиқ‚ дәп қараймән.”

Хитайниң дөләтлик ахбарат қаналлирида хитай қутқузуш әтрити түркийәгә кәлгәндин кәткичә болған арлиқта һәр күни дегүдәк уларниң апәт районидики хизмәтлири һәққидә хәвәр берип турған. Хитайниң чәт әлләрдә турушлуқ әлчлириму өзиниң һөкүмәт һесабидин хитайниң түркийәгә қилған ярдәмлири вә қутқузуш әтиритиниң түркийә апәт районлиридики “кичә-күндүз” җапалиқ қутқузуш хизмити һәққидә учур йоллап турған.

Әмма хитайниң шималий ирландийәдики баш консули җаң мейфаңниң твиттерда 13-феврал йоллиған түркийәниң йәр тәврәш районидин 1000 киломтир йирақлиқтики чанаққәлә көврүки һәққдики учури наһайити чоң ғулғула пәйда қилған. Җаң мейфаң твитида, хитайниң бу көврүкни салғанлиқи һәққидә ишләнгән видийони һәмбәһирләп, үстигә “хитай түркийәдә салған көврүк йәр тәврәшкә бәрдашлиқ бәрди” дәп язған. Қизиқарлиқ йири шуки, көврүкниң орган тор бетидики мәлуматларға қариғанда, бу көврүкни ясашқа төт ширкәт қатнашқан болуп, иккиси түркйәниң, иккиси корийәниң икән.

Биз бу һәқтә йезилған хәвәрләрдә берилгән улинишқа асасән җаң мейфаңниң твитини издидуқ, әмма бу твит иҗтимаий таратқулардин ғайиб болған. “корийә җуңаң күндилик хәври” ниң 14-февралдики хәвиригә қариғанда, җаң мейфаң иҗтимаий таратқуларда чүшкән инкаслардин кейин твитини өчүрвәткән.

Хитайниң дөләт ичидики иҗтимаий таратқу хәвәрлири “түркийә хитайниң ярдимидин кейин дөләт позитсийәсини өзгәртти. Түркийәниң бейҗиңдики әлчиханиси шәрқи түркистанға аит хәвәрләрни өчүрди” дегәндәк тимиларда хәвәр тарқатқан. Бу һәқтики тәкшүршлиримигә қариғанда, түркийәниң хитайдики һәрқандақ бир оргини “шәрқи түркистан” һәққидә һечқандақ баянат бәрмигән вә шуңлашқа “өчүрүш” мәсилисму мәвҗут болмиған. Бу мәсилини вәзийәт көзәткүчилири хитайниң “өзини көрситиш тәшвиқати” дәп қариған.

Түркийәниң газиантип шәһиридики “қанал 27” телевизийәси, 8-феврал хитай дөләт телевизийәси мухбирлириниң пул берип түркийә һөкүмитини тиллап беришини тәләп қилған киши билән елип барған сөһбәткә орун бәргән. Мәзкур хәвәр түркийәдики иҗтимаий таратқулардиму зор ғулғула пәйда қилған.

Иҗтимаий тартқуларда диққәт тартқан йәнә бир нуқта шуки, хитайниң дөләт ичидики иҗтимаий таратқулирида тарқалған хитайниң түркийәдики әлчиханисиниң түркийәдики йәр тәврәш вә йәр тәврәшкә ярдәм топлаш һәққидики баянатиниң астиға хитай хәлқиниң язған инкаслиридур. Улар баянтниң астиға “қәләндәрләр”, “уларға биридиған бир сент пулум йоқ, хоп болупту. . .” дегәндәк инкасларни язған.

Түркийәниң дөләтлик хәвәр қаналлирида ярдәмгә кәлгән дөләтләр қатарида хитай қутқузуш әтиритигиму алаһидә рәһмәт ейтилған хәвәрләр кәң тарқалған. Болупму оттура асиядики түрк җумһурийәтлиридин кәлгән қутқузуш әтрити хадимлириниң пүтүн күчи билән “қериндишим” дәп туруп қилған ярдәмлири алаһидә орун алған. Әмма түркийәдә яшаватқан вә дуняниң башқа җайлрида яшаватқан уйғурлар топлап әвәткән нәччә йүз миң долларлиқ ярдәм тилға елинмиған. Һәтта түркийәниң дөләтлик телевезийә қанили болған TRT аваз қанили 11-феврал иҗтимаий таратқуларда уйғуларниң апәт районлирида тамақ етип тарқитип, апәткә учриғанларға ярдәмдә болуватқанлиқи һәққидә хәвәр тарқатқан, әмма узун өтмәй бу хәвәрни өчүрвәткән. TRT Ниң бу хил позитисийәсигә қарита уйғурлар вә башқа түркий хәлқләрниң иҗтимаий таратқуларда ипадилигән күчлүк наразилиқидин кейин қайта һәмбәһирлигән.

Биз түркийәниң йәртәвригән районлирида қутқузуш вә ярдәм хизмәтлиригә қатнашқан уйғурлар һәққидә тәпсилийрәк мәлуматқа еришиш үчүн, йәр тәвригән күниниң әтисила қаһраманмараштики қутқузуш хизмитигә атланған мәрдан уйғур билән алақилаштуқ. У, йәр тәвәрәш апитиниң зийиниға учриған райондики кишиләр вә уларниң ярдәм хизмити һәққидә тәпсилий мәлумат бәрди.

Өмәр җиһат кая әпәнди зияритимизниң ахирида түркийәниң хитайға қарита тутқан позитсийәси һәққидә тохтилип, мундақ деди: “хитай һөкүмитиниң 2023-йилида уйғурларни тәһдит көрүп ирқи қирғинчлиқ йүргүзүватқанлиқини түркийә һөкүмити билиду. Әмма әпссуслинарлиқи, хитай һөкүмити бир қоллуқ елип бириватқан сахта учур, тәшвиқатлири түркийәниң вә түрк хәлқиниң риаллиқни көрүшигә дәхли қиливатиду.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.