Türkiye büyük millet mejlisige “Sherqiy türkistan qurbanlirini xatirilesh küni” békitish toghrisida qanun layihesi teklipi sunulghan

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2022-01-25
Share
Türkiye büyük millet mejlisige “Sherqiy türkistan qurbanlirini xatirilesh küni” békitish toghrisida qanun layihesi teklipi sunulghan Türkiye xelqlerning démokratik partiyesi (HDP) koja'eli millet wekili ömer faruk ependim lagér tutqunliri yéqinliri teripidin teshkillen'gen xitayning türkiyediki elchixanisi aldidiki namayish pa'aliyitide. 2022-Yili yanwar, türkiye.
RFA/Azigh

Xelqlerning démokratik partiyesi (HDP) koja'eli millet wekili doktor ömer faruk gergerli'oghli türkiye büyük millet mejlisige “Sherqiy türkistandiki kishilik hoquq depsendichiliki seweplik qurban bolghanlarni xatirilesh we matem künini élan qilish” qanun layihesini sun'ghan. Mezkur teklip layihesi qanun'gha aylansa, 5-iyul ürümchi qetli'amning xatire küni “Sherqiy türkistandiki kishilik hoquq depsendichiliki seweblik qurban bolghanlarni xatirilesh we matem küni” qilip békitilidiken. Qanun layihesining teklipi buyiche, her yil 5-iyulni öz ichige alghan bir hepte ichide munasiwetlik organlar, puqrawi we ammiwi teshkilatlar hemkarliship öchmenlik, haqaret we irqiy qirghinchiliqqa bolghan tonushni ashurush üchün xatirilesh pa'aliyetlirini teshkilleydighanliqi tilgha élin'ghan.

Türkiye xelqlerning démokratik partiyesi (HDP) koja'eli millet wekili ömer faruk ependim lagér tutqunliri yéqinliri teripidin teshkillen'gen xitayning türkiyediki elchixanisi aldidiki namayish pa'aliyitide. 2022-Yili yanwar, türkiye.

Türkiyede oxshimaydighan siyasiy partiyeler we ammiwi teshkilatlar Uyghur mesilisini her xil usullarda küntertipte tutup turush üchün tirishchanliq körsitip kelmekte. Biraq xitay hökümiti bilen türkiye otturisidiki iqtisadi we siyasiy hemkarliqning küchiyishi seweblik hökümetning Uyghur mesilisige bolghan pozitsiyening passip bolushi, öktichiler teripidin qattiq tenqitlinip kelmekte.

Xeliqlerning démokratik partiyesi (HDP) koja'eli millet wekili doktor ömer faruk gergerli'oghli mezkur qanun lahiyesi teklipi heqqide ziyaritimizni qubul qilip mundaq dédi:

“Sherqiy türkistandiki kishilik hoquq depsendichiliki netijiside hayatidin ayrilghanlarni xatirilesh we matem küni lalayihesi qanun'gha aylansa, bu xitaygha bérilgen küchlük bir signal bolidu. Türkiye hökümiti Uyghur mesilisige saxta diplomatik we intayin yenggil inkaslar bilen ipade bildüriwatidu. Xitay sadir qilghan irqiy qirghinchiliqqa tüptin inkas qayturmaywatidu. Türkiye hökümiti choqum ünümlük we küchlük inkas bérishi kérek. Türkiye büyük milliy mejlisi bu heqtiki teklipimizni qobul qilishi lazim. Xitay yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqning jawabkarliqidin qutulalmaydighanliqini chüshinishi kérek. Hökümet bu qanun layihesige mutleq ijabiy qarishi lazim. Hökümetning yéqinqi yillardiki xitaygha tutqan yumshaq, ünümsiz we perwasiz pozitsiyesini nezerge alsaq, bu qanun layihesi teklipining qobul qilinishi qiyin, dep qaraymen.”

Türkiye xelqlerning démokratik partiyesi (HDP) koja'eli millet wekili ömer faruk ependim lagér tutqunliri yéqinliri teripidin teshkillen'gen xitayning türkiyediki elchixanisi aldidiki namayish pa'aliyitide. 2022-Yili yanwar, türkiye.

Ömer peruq gergerli'oghli türkiye parlaméntigha Uyghur mesilisi bilen munasiwetlik bügün'giche jem'iy 4 so'al teklipi yollighan bolup, biraq hökümet abstrakit we yénik diplomatik izahatlar bilen mezkur so'allargha éniq jawap bérishtin özini élip qachqan. Doktor ömer faruk gergerli'oghli bu nuqtida türkiye hökümitining zixmu köymeydighan, kawapmu köymeydighan bir diplomatik sewiyide herket qiliwatqanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: “Türkiye hökümitining xitay bilen bolghan iqtisadiy munasiwiti qoyuq. Türkiye hökümiti buni dawamlashturushni xalaydu. Shunga ular xitay sadir qilghan wehshiylikler we qanun'gha xilap qilmishlargha qarita ünümlük diplomatik xizmet qilalmaydu. Uyghurlar heqqide xelqning qizghinliqigha qarita anche-munche bayanat élan qilip qoyidu, xalas. ‛biz bu mesilige sezgür‚ deydu, lékin, ulardin jaza lagérlirining némishqa tekshürülmeywatqanliqini sorighinimizda, konkrét jawab bermeydu.”

Istanbuldiki ibni xaldun uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespining doktoranti mewlan tengriqut ependi ziyaritimizni qubul qilip, türkiyediki siyasiy partiyelerning Uyghur mesilisige tutqan pozitsiyisi, qanun lalayihesining ichidiki maddilar we türkiyediki siyasiy atmusféra qatarliqlar toghrisida toxtaldi.

Uyghur qirghinchiliqining xelq'araliq bir mesilige aylinishi bilen birlikte, démokratik döletler bu qirghinchiliqni toxtitish üchün emeliy qedemler almaqta. Xitayning iqtisadiy küchi we nopuzi seweblik yene nurghun döletler Uyghur mesiliside xitaygha ochuq pozitsiye bildürüshtin özini tartip kelmekte. Bolupmu musulman dunyasining Uyghur mesilisige tutqan pozitsiyesi kishilik hoquq pa'aliyetchilliri we mutexessisler teripidin qattiq eyiblinip kelmekte.

Millet wekili ömer peruq gergerli'oghli türkiyening Uyghur mesilisidiki pozitsiyisini eyiblep mundaq dédi: “Gherb döletliri xitayning Uyghur qiyinchiliqini ashkara eyiblimekte we her qaysi parlaméntlarda xitayning Uyghurlargha qaratqan mu'amilisini ‛irqiy qirghinchiliq‚ dep tonimaqta. Kishilik hoquq teshkilatlirimu xitayni küchlük agahlandurup kelmekte. Emma türkiye bezi iqtisadiy kélishimlerni qoghdash üchün süküt qilip kelmekte. Bir qisim gherb döletliri qishliq olimpik tenheriket musabiqisige qatnashmaydighanliqini jakarlap kéliwatqan bolisimu, emma türkiye hökümitidin awaz yoq. Emeliyette türkiye keskin pozitsiye bilen xitaygha inkas bildürüshi, irqiy qirghinchiliq qilmishlirigha ochuq-ashkara qarshi turushi kérek idi. Emma hökümet xitay bilen bolghan munasiwetni kücheytish terepdari. Milletchilik we ümmetchilik teshwiqatliri bilen saylan'ghan hökümetning Uyghur qirghinchiliqini étirap qilmasliqi bir semimiyetsizliktur.”

Közetküchiler, bundin burunqi öktichi partiyelerning Uyghur mesilisi bilen munasiwetlik teklip we qanun layihelirining asasiy jehettin hökümet béshidiki partiyeler teripidin bayqut qilin'ghanliqini, bu qanun layihesiningmu qubul qilinish éhtimalliqining intayin töwenlikini, biraq Uyghur mesilisini dawamliq küntertipte tutup turushta bu xil siyasiy urunushlarning muhimliqini éytip kelmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet