Профессор илбәр ортайли: түркийәниң хитай билән болған мунасивитини қоғдап қелиш үчүн уйғурларни пида қилиши тоғра әмәс

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2022.09.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Профессор илбәр ортайли: түркийәниң хитай билән болған мунасивитини қоғдап қелиш үчүн уйғурларни пида қилиши тоғра әмәс Тарихшунас илбәр ортайли(оңдин иккинчи) әпәнди қазақ түрклири тәлим-тәрбийә вә тәтқиқат җәмийити тәрипидин өткүзүлгән “шәрқий түркистандин түркийәгә көчүшниң 70-йили” намидики йиғинда. 2022-Йили 24-сентәбир, истанбул, түркийә.
RFA/Arslan

Мәшһур түрк тарихшунас профессор илбәр ортайли: “биз түркийә бәзи вақитларда хитай дөлити вәяки хитай коммунсит партийәси билән болған достлуқ мунасивитимизни қоғдап қелиш үчүн уйғурларни пида қиливатимиз. Бирақ бундақ қилиш тоғра әмәс, бундақ қилишқа һеч кимниң һәққи йоқ. Бир дөләт үчүн әң аввал керәк болидиғини милләтниң етник кимликини қоғдаштур, түркләрдәк бир қовм үчүн бу, ички вә ташқи җәһәттин қоғдашни өз ичигә алиду”, деди.

У, бу сөзләрни, 24-сентәбир күни қазақ түрклири тәлим-тәрбийә вә тәтқиқат җәмийити тәрипидин “шәрқий түркистандин түркийәгә көчүшниң 70-йили” намда истанбулда өткүзүлгән йиғинда баян қилди.

Тарихшунас илбәр ортайли сөзидә йәнә уйғурларниң узун тарихтин буян түркистан җуғрапийәсидә яшап кәлгән вә мәдәнийәт яратқан хәлқ икәнликини ипадиләп мундақ деди: “уйғурлар тарихта тунҗи болуп мәдәнийләшкән вә шәһәр һаятиға өткән хәлқ. Хитай билән қәдимий буддизм дәвридин буян мунасивәт қуруп кәлгән болсиму хитайлишип кәтмәстин, өз тилини қоғдап кәлгән вә башқа тил-йезиқларни өзлиригә өзләштүрмигән вә йәнә түрк мәдәнийәт тарихида исламни қобул қилғандин кейинму, әрәб-ислам мәдәнийитиниң тәсир даирисигә киргәндин кейинму тунҗи тил вә грамматика китабини йезиш арқилиқ өз тилини қоғдап қалған. Уйғурлар өз мәвҗудийитини қоғдап қелиш үчүн мушуниңға охшаш көплигән тиришчанлиқ көрсәткән. Шәрқий түркистан, түрк мәдәнийитиниң ислам динини һәқиқий бир иман-ирпан вә билим билән өзләштүрүп бир мәдәнийәт болуп шәкиллинишигә асас салған биринчи орун. Уйғур тили пүтүн түрк шевилири арисида анатолийә шевисигә әң йеқин тил”.

Қазақ түрклири тәлим-тәрбийә вә тәтқиқат җәмийити тәрипидин өткүзүлгән “шәрқий түркистандин түркийәгә көчүшниң 70-йили” намидики йиғиндин көрүнүш. 2022-Йили 24-сентәбир, истанбул, түркийә.

Профессор илбәр ортайли сөзидә йәнә, уйғурлар билән хитайлар оттурисидики мәдәнийәт вә көп тәрәплимилик пәрқләр түпәйлидин уйғурларниң ассимилятсийә болуп кетишниң мумкин әмәсликини тәкитлиди.

Илбәр ортайли йәнә шәрқий түркситан земининиң хитайниң енергийә еһтияҗини қамдаш мәнбәси болғанлиқини ипадиләп мундақ деди: “шәрқий түркситан земинидин хитай үчүн интайин муһим болған енергийә байлиқи чиқиду, бу йеңи бир дәлил-испаттур”.

Йиғинға риясәтчилик қилған истанбул университети оқутқучиси профессор муәлла йүҗәлханим уйғурларниң әҗдадлириниң миладидин илгирила уйғур елида яшап өзлириниң дөләтлирини қурғанлиқини ипадиләп мундақ деди: “бу тупрақлар бизгә вәтән болуп кәлмәктә, һонлардин башлап көктүркләр, уйғурлар, қараханийлар қатарлиқ дөләтләр қурулған болсиму әпсуслинарлиқи йеқин тарихтин буян бу тупрақларда ечинишлиқ һадисиләр йүз бериватиду. Шәрқий түркситан 1860-йилларда манҗу империйәси билән русийәниң өз-ара келишимлири билән ишғал қилинғандин кейин хусусән уйғур вә қазақ қериндашлиримиз изчил күрәш қилип бәдәл түләп кәлмәктә. Биз күрәш қилишни яхши көримиз, күрәштин қачмаймиз, хитайдәк бир дөләтниң қаршисида қәддимизни тик тутуп күрәш қилип кәлдуқ. Әпсус бу күрәш кейинки вақитларда зулумға айланғандин кейин амалсиз көчүшкә мәҗбур болдуқ. Биз өз тарихимизниң көчүш җәрянини есимиздин чиқирип қоймисақла, кәлгүси әвладларға өгитип турсақла миллий мәвҗутлуқимизни сақлап қалалаймиз”.

Йиғинда истанбул университети оқутқучиси докур өмәр қул, уйғурларниң түркийәгә көчүш җәрянини баян қилип өтүш билән биргә мәрһум осман батурниң хитайға қарши елип барған күрәшлири вә мәрһум әйса йүсүп алиптекинниң түркийәгә көчүш җәрянида дуч кәлгән тосалғу вә қийинчилиқларни баян қилип өтти.

Қазақ түрклири тәлим-тәрбийә вә тәтқиқат җәмийити тәрипидин өткүзүлгән “шәрқий түркистандин түркийәгә көчүшниң 70-йили” намидики йиғиндин көрүнүш. 2022-Йили 24-сентәбир, истанбул, түркийә.

Өмәр қул сөзиниң ахирида муһәммәд имин буғра қатарлиқ шәрқий түркистан рәһбәрлириниң бир қанчә қетим йиғин ечиш нәтиҗисидә чәтәлгә чиқмастин күрәшни давам қилиш яки чәтәлгә чиқип қайтидин күчлинип киришни талаш-тартиш қилиш нәтиҗисидә: “вәтән үчүн вәтәндин айрилиш” ни қарар қилғанлиқини вә башта кәшмир һәм һиндистан арқилиқ 1953-йили түркийәгә 1800 кишилик карван билән көчүп кәлгәнликини баян қилип өтти.

Йиғинда истанбул университети тил-әдәбият факултетиниң оқутқучиси, докур раһилә қәшқәрли “өтмүштин күнимизгичә шәрқий түркситанда аяллар” дегән темида сөз қилип, уйғур тарихида өткән аманнисихан, ипархан, нузугум, майсихан, йәттә қизлирим қатарлиқ уйғур қәһриман аяллириниң иш-излири һәққидә қисқичә тохтилип өткәндин кейин, һазир уйғур вә қазақ қатарлиқ түркий хәлқлири дуч келиватқан ирқий қирғинчилиқ вә ассимилятсийә бесимлириға қарши күрәш қиливатқан сайрагүл савутбай, гүлбаһар хетиваҗи вә башқа уйғур вә қазақ қәһриман аяллар тоғрисида тохталди.

У сөзиниң ахирида мундақ деди: “шәрқий түркситанда йүргүзүлүватқан қәтлиам пәқәт уйғур хәлқигила қаритилған болмастин бәлки, пүтүн түркий хәлқләрни өз ичигә алмақта, шәрқий түркистан һазир хитайниң пүтүн түркистан җуғрапийәсигә йейилишиниң алдини тосуп турған бир қурған болуп кәлмәктә. Әгәр шәрқий түркистан тамамән ассимилятсийә болуп кетип қалса, нөвәт ғәрбий түркистанға келиду, бундақ қорқунчлуқ әһвалниң йүз берип қелишниң алдини елишимиз керәк. У йәрдики қәтлиамлар мушу мәқсәттә йүргүзүлүватиду, у йәрдики хәлқ интайин чоң пидакарлиқ көрситиватиду, улар өзлириниң һаяти бәдилигә түркий милләтләрни қоғдап қеливатиду, әмди гәпни аялларға йөткәйдиған болсақ, у йәрдики аялларниң баллиридин айрилип қалған, әрлири юқитивитилгән вә хитайниң һәр түрлүк ирқий қирғинчилиқиға дучар болуватқан кишиләр икәнликини көрүватимиз. Бу паҗиәләрниң дәрһал тохтитилиши, лагерларниң тақилиши, лагерға қамалған һәммә алимлар, шаирлар, язғучилар, дини өлималарниң ақивитиниң қандақ болғанлиқи сорақ қилиниши керәк дәп қараймән”.

Йиғинда йәнә түркийә парламент әзаси профессор әхәт әндиҗан сөз қилип, уйғурларниң еғир зулумға, ирқий қирғинчилиққа учраватқанлиқини вә буниңға қарита түркийә, түркистан җоғрапийәсидики дөләтләрниң хәлқаралиқ йиғин вә учришишларда бу мәсилини күнтәртипкә кәлтүрүши керәкликини тәкитлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.