Аййүҗә түркәш таш ханим: “түркийәниң үрүмчидә консулхана ечиши шәрт”

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2023.11.28
ayyuje-turkesh-tash.jpg Түркийә “ийи” партийәсиниң чәтәлдики түркләр вә түркий хәлқләргә мәсул муавин рәиси аййүҗә түркәш таш ханим түркийә парламенти омумий йиғинида сөз қилмақта. 2023-Йили ноябир.
RFA/Erkin Tarim

2017-Йил қурулғандин буян уйғур мәсилисини изчил һалда түркийә парламенти вә хәлқара сорунларда оттуриға қоюп келиватқан “ийи” йәни “яхши” партийәсиниң чәтәлдики түркләр вә түркий хәлқләргә мәсул муавин рәиси аййүҗә түркәш таш ханим 24-ноябир күни түркийә парламенти омумий йиғинида сөз қилип, түркийә җумһурийити дөлитиниң үрүмчидә консулханиси ечишиниң шәрт икәнликини тәкитлиди.

Аййүҗә түркәш таш ханим 5-айниң 28-күнидики сайламда парламент әзаси болуп сайланғандин кейин “ийи” партийәсиниң рәиси мәрал ақшәнәр ханим тәрипидин чәтәлдики түркләр вә түркий хәлқләргә мәсул муавин рәиси болуп тәйинләнгәниди. У, 30-31-өктәбир күнлири японийә парламентида чақирилған “хәлқара уйғур мунбири: дуня парламентлар кеңиши” йиғиниға қатнишип кәлгәндин кейин түркийә парламенти омумий йиғинида сөз қилип, уйғурларниң вәзийитиниң еғир икәнликини, түркийәдә туруватқан он миңлиған уйғурниң уруқ-туғқан вә ата-анилири билән алақисиниң үзүлүп қалғанлиқини, буниңға чарә тепиш үчүн түркийә җумһурийити дөлитиниң алди билән үрүмчидә консулханиси ечиши керәкликини тәкитлиди.

Түркийә парламентиниң рәиси нуман қуртулмуш риясәтчилик қилған омумий йиғинға барлиқ министирлар вә парламент әзалири иштирак қилған болуп, парламент әзаси аййүҗә түркәш таш ханим сөзини мундақ башлиди: “мән бүгүнки нутқумда ата вәтинимиз болған шәрқий түркистан вә шәрқий түркистан мәсилиси һәққидә тохталмақчимән. Мән шәрқий түркистанниң қәһримани осман батур, шәрқий түркистанниң лидири хоҗинияз һаҗи, муһәммәд имин буғра, шәрқий түркистан дәвасини дуня җамаәтчиликигә тонутқан мәрһум әйса йүсүп алиптекин вә һаятини шәрқий түркистан дәвасиға атиған дадам алипарслан түркәшни әсләш билән бирликтә уларға рәһмитимни билдүримән. Мәрһум лидерлиримизниң ятқан җайи җәннәттә болсун. Өмүр бойи қамақ җазасиға һөкүм қилинған уйғур зиялийси доктор илһам тохти башчилиқидики барлиқ уйғур зиялийлириға вә лагерда йетиватқан уйғур қериндашлиримға салам йоллаймән. Қисқиси дуняниң һәр қайси җайлиридики барлиқ уйғур қериндашлиримға салам йоллаймән.”

У, нутқиниң давамида түркий җумһурийәтлирини, мусулман дөләтлирини шундақла инсанлиқ дунясини уйғурларға игә чиқишқа чақирди. У, мундақ деди: “тарихимизниң башланғуч йери, мәдәнийитимизниң асаслиқ мәркизи болған шәрқий түркистан вә шәрқий түркистан мәсилиси 20 милйондин артуқ уйғур түркиниң мәсилиси болғинидәк, бизниң, шундақла түрк дунясиниңму мәсилисидур. Бундин 70 йил бурун шәрқий түркистанлиқларниң лидери болған мәрһум әйса йүсүп алиптекин бу мәсилини түркийәдә оттуриға қоюп аңлитишқа башлиғаниди. Шәрқий түркистан мәсилиси пәқәт түркийәниңла әмәс, түрк вә ислам дөләтлириниң, кишилик һоқуқиға һөрмәт қилидиған барлиқ инсанларниң мәсилисидур. Шуңа бу мәсилигә қарита сүкүттә туруш миллитимизгә вә виҗданимизға қарита мәсулийәтсизлик болупла қалмастин, инсанлиқ дуняси үчүнму мәсулийәтсизлик һесаблиниду.”

Аййүҗә түркәш таш ханим хитай дөлитиниң уйғурларни, уйғурлар яратқан парлақ мәдәнийәтни пүтүнләй йоқ қиливетиш сиясити елип бериватқанлиқини тәкитләп мундақ деди: “коммунист хитай 1949-йили шәрқий түркистанни бесивалғандин күндин тартип милйонлиған уйғур түркини қәтли қилди. 1990-Йилдики барин қәтлиами, 1997-йилдики ғулҗа қәтлиами, 2009-йили 5-июлда мәйданға кәлгән үрүмчи қәтлиами йеқинқи заманда елип берилған қирғинчилиқлардин бир қанчисидур. 2017-Йилидин тартип милйонлиған бигунаһ уйғур лагер вә түрмиләргә ташланған болуп, хитай дөлити системилиқ һалда уйғур түрклирини вә уларниң мәдәнийитини тарих сәһнисидин өчүрүп ташлаш сиясити елип бармақта”.

“ийи” партийәсиниң муавин рәиси, парламент әзаси аййүҗә түркәш таш ханим 24-ноябир күни түркийә парламенти омумий йиғинда қилған нутқиниң ахирида, уйғур дәвасиниң түрк хәлқиниң вә түркийә дөлитиниң миллий дәваси икәнликини, буниңға игә чиқишниң миллий бурч икәнликини, шуңа үрүмчидә консулхана ечишниң шәрт икәнликини оттуриға қоюп мундақ деди: “бундақ бир вәзийәттә түркийә, уйғур қериндашлиримизниң өз вәтинидә әркин яшаш күришигә қолидин келишичә ярдәм қилиши керәк. Шәрқий түркистанда болуватқан һадисиләр тоғрисида тоғра мәлумат игиләш үчүн үрүмчидә консулхана ечиш ишини ойлишимиз керәк дәп ойлаймән. Түркийәдики уйғур түрклирини аилилири билән көрүштүрүшимиз керәк. Түркийә пуқраси туруқлуқ һазирғичә җаза лагерлирида вә түрмиләрдә йетиватқан уйғур түрклирини хитайниң түркийәгә қайтуруп беришини тәләп қилишимиз керәк. Биз ‛ийи‚ партийәси болуш сүпитимиз билән шәрқий түркистанлиқларниң авази болушқа тиришиватимиз. Партийәмизниң бу тиришчанлиқидин хитай һөкүмити қаттиқ биарам болмақта. Хитайниң әнқәрәдә турушлуқ әлчиханиси 2021-йилида партийәмизниң рәиси мәрал ақшәнәр ханимға тәһдит салди. Түркийәниң шәрқий түркистан мәсилисигә көңүл бөлүши хитайға тәсир көрситиду. Шәрқий түркистан мәсилиси түрк хәлқиниң түркийә дөлитиниң миллий мәсилисидур. Шәрқий түркистан дәвасиға игә чиқиш бизниң миллий бурчимиздур”.

Түркийә җумһурийитиниң бейҗиңда турушлуқ әлчиханисидин сирт, гуаңҗу, шаңхәй, чеңду вә хоңкоң қатарлиқ шәһәрлиридә консулханиси бар. Хитайниң болса әнқәрәдә турушлуқ әлчиханисидин сирт пәқәтла истанбулда консулханиси бар. Игилишимизчә түркийә узун йиллардин буян үрүмчидә консулхана ечишни тәләп қилип келиватқан болсиму, хитай буниңға рухсәт қилмиған.

Аййүҗә түркәш таш ханимдин бурун явуз ағиралиоғлу вә ридван уз әпәндиләр “ийи” партийәсиниң чәтәлдики түркләр вә түркий милләтләргә мәсул муавин рәислик вәзиписини өтигән вә уйғурлар мәсилисигә көңүл бөлүп кәлгәниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.