Mustafa destichi: "'jinayetchilerni öz'ara ötküzüp bérish kélishimi' türkiye parlaméntida maqulluqtin ötmeydu"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-01-04
Share
Mustafa destichi: Türkiye büyük birlik partiyesining re'isi, parlamént ezasi mustafa destichi ependi muxbirlarni kütüwélish yighini ötküzüp, 10 neper Uyghur anining derdini anglatmaqta. 2020-Yili 19-awghust, enqere.
RFA/Erkin Tarim

Türkiye axbaratlirida türkiye bilen xitay arisida tüzülgen "Jinayetchilerni öz'ara ötküzüp bérish kélishimi" ning 2017-yili ikki dölet ministirliri arisida imzalan'ghanliqi, 2019-yili türkiye prézidénti rejep tayip erdoghan qol qoyghan bolsimu, emma türkiye parlaméntining maqulluqidin ötmigenliki, mezkur kélishimning 26-dékabir küni xitay memliketlik xelq qurultiyi teripidin maqullan'ghanliqi heqqidiki xewer tarqitilghandin kéyin, türkiye parlaméntida hökümetni qollawatqan partiyelerdin büyük birlik partiyesi re'isi mustafa destichi ependi bayan élan qildi. U, türkiye-xitay arisida tüzülgen "Jinayetchilerni öz'ara ötküzüp bérish kélishimi" ning türkiye parlaméntida maqulluqtin ötmeydighanliqini tekitlidi. Mustafa destichi 31-dékabir küni élan qilghan bayanatida büyük birlik partiyesining bundin kéyinmu sherqiy türkistanliqlarni qollashni dawam qilidighanliqini tekitlep mundaq dédi: "Biz sherqiy türkistan mesiliside jama'itimizning we türk xelqining awazi bolushqa tirishiwatimiz. Biz bu mesilide peqet arqimizgha chékinmey sherqiy türkistanliq qérindashlirimizning, xitay ishghali astidiki sherqiy türkistanning awazi we qollighuchisi bolushni dawamlashturimiz".

Büyük birlik partiyesi, yeni b b p re'isi mustafa destichi ependi bayanatida sherqiy türkistanliqlarning türklerning qan-qérindishi ikenlikini, shunga bu kélishimni héch qandaq partiyening türkiye parlaméntida kün tertipke élip kélelmeydighanliqini, büyük birlik partiyesinimu öz ichige alghan hökümetni qollawatqan partiyelerning parlamént ezaliriningmu bu kélishimni qollimaydighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Hemme kishi shuni biliwélishi kérekki, sherqiy türkistan bizning ana wetinimiz hem ata wetinimizdur. Sherqiy türkistanliqlar bizning qan-qérindashlirimizdur, qérindash qérindashtin yüz örümeydu. Iqamet ( turush ruxsetnamisi) bilen türkiyede turuwatqan Uyghurlar bolsun yaki bashqa Uyghurlar bolsun, türkiyediki héchqandaq sherqiy türkistanliqni héchkim zalim, qatil we tajawuzchi xitaygha ötküzüp bérelmeydu. Buninggha türk milliti ruxset qilmaydu, türkiye parlaméntida muzakirigimu qoyalmaydu. Hazir türkiye hökümitini qollawatqan 'jumhur ittipaqi' dep atilidighan guruh ichide biz büyük birlik partiyesimu bar. Shunga türkiyening xitay bilen tüzgen 'jinayetchilerni öz-ara ötküzüp bérish kélishimi' türkiye parlaméntida maqulluqtin ötmeydu".

Mustafa destichi ependi bu heqtiki téléfon ziyaritimizni qobul qilip, "Buni tosush üchün konkrét némilerni qilmaqchisiz?" dégen so'alimizgha mundaq jawab berdi: "Biz bashta prézidéntimiz, mu'awin prézidéntimiz munasiwetlik hökümet we dölet rehberliridin xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan zulumigha qarshi hökümetning parlaméntta qarar chiqirishini telep qilip kelgeniduq. Emdi bu kélishimni parlaménttin ötküzmeslik üchünmu xizmet ishleymiz. Men dep ötkendek buni héchkim parlaméntqa élip kélelmeydu dep oylaymen".

Qurulghan kündin tartip Uyghurlarni qollap kéliwatqan, hazir türkiye büyük millet mejlisi, yeni parlaméntidiki öktichi partiyelerdin "Iyi", yeni "Yaxshi" partiyesining mu'awin re'isi axmet kemal erozan ependi so'alimizgha téléfon uchuri arqiliq mundaq jawab berdi: "Bir yérim yildin buyan parlaméntta turuwatqan bu kélishimni emdi kün tertipke élip kelmeydu dep oylaymen. Parlaméntta hakimiyettiki partiye bilen shérik partiyening parlamént ezalirining sani köp bolghachqa tossaqmu epsus maqulluqtin ötüp kétidu. Eger maqulluqtin ötüp qalsa buning gunahi hakimiyetni qolida tutup turuwatqan adalet we tereqqiyat partiyesi bilen uni qollawatqan milletchi heriket partiyesige tewe bolidu".

Undaqta bu kélishim türkiye parlaméntida kün tertipke élip kélinse qobul qilinarmu? istanbuldiki ibin-xaldun uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespi doktoranti mewlan tengriqut ependi buning maqullinip maqullanmasliqining türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwetke baghliq ikenlikini ilgiri sürdi.

Türkiye ikkinchi dunya urushidin kéyin shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilatigha eza bolghan, amérika qoshma shtatlirining ittipaqdash döliti, yawropa birlikige eza bolush üchün namzat bolghan dölet. Kéyinki yillarda türkiyening yawropa döletliri we amérika bilen bolghan munasiwitide soghuqluq peyda bolghanidi. Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan 1-ayning 1-küni yéngi yil munasiwiti bilen muxbirlargha bergen bayanatida, türkiyening ornining yawropada ikenlikini, yawropa döletliri we amérika bilen bolghan ziddiyetni di'alog yoli bilen hel qilishqa teyyar ikenlikini otturigha qoydi. Buni qandaq chüshinishimiz kérek? enqerediki Uyghur tetqiqat instituti mudiri doktor erkin ekrem ependi türkiyening tijaret pa'aliyitining köpining yawropa döletliri we amérika bilen boluwatqanliqini, shunga türkiyening yawropa bilen amérikini tashlap rusiye we xitay terepke ötüp kételmeydighanliqini ilgiri sürdi.

Mewlan tengriqut ependi "Jinayetchilerni öz'ara ötküzüp bérish kélishimi" 26-dékabir küni xitay memliketlik xelq qurultiyi teripidin maqullan'ghanliqi heqqidiki xewer türkiyede tarqalghandin kéyin, türkiye hökümitining xelqning qattiq tenqidige uchrighanliqini, mezkur kélishimni hazir parlaméntning küntertipige élip kelse qobul qilinmaydighanliqini bayan qildi.

Türkiye parlaméntida jem'iy 13 partiyedin saylan'ghan 584 parlamént ezasi bar bolup, adalet we tereqqiyat partiyesining 289, jumhuriyet xelq partiyesining 138, xelqning démokratiyesi partiyesining 56, milletchi heriket partiyesining 48, we iyi partiyesining 36 parlamént ezasi mewjut. Mutexessislerning bildürüshiche, eger kélishimname aq partiye teripidin awazgha qoyulsa, qalghan pütün partiyeler qarshi chiqsa bu kélishimnamining maqulluqtin ötüshini tosup qalghili bolidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet