Uyghur layihesining ret qilinishi türkiyediki öktichiler teripidin qattiq eyiblendi

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2021-03-12
Share
Uyghur layihesining ret qilinishi türkiyediki öktichiler teripidin qattiq eyiblendi Ali babajan, dawa partiyesining 1-amasya yighinida söz qilmaqta. 2021-Yili 12-mart.
RFA/Azigh

Amérika tashqi ishlar ministirliqi we gollandiye, kanada parlaméntlirining xitayning Uyghur élidiki Uyghur qatarliq yerlik milletlerni nishan qilghan siyasetlirini étnik qirghinchiliq süpitide qobul qilishi türkiyediki öktichilerning hökümetke téximu qattiq bésim qilishigha türtke bolmaqta.

28-Féwral türkiyediki öktichi partiyelerdin iyi partiyesining re'isi maral akshener xanim partiyesining türkiye büyük millet mejlisige Uyghur mesilisini qirghinchiliq dep qobul qilishi üchün telep sunidighanliqini éytqanidi. Biraq, iyi partiyesining parlaméntta sun'ghan Uyghur mesilisidiki teklipliri hökümet béshidiki partiyelerning tosqunluqigha uchridi.

Iyi partiyesining xitayning Uyghurlarni nishan qilghan insanliqqa yat siyasetlirini tekshürüsh we xelq'aragha jakarlash heqqidiki layihesining türkiye parlaméntida ret qilinish öktichiler teripidin qattiq eyiblendi.

Türkiyediki sol we ong siyasiy öktichiler hökümetning Uyghur mesilisidiki pozitsiyesidin qattiq qayghurghanliqini ipadiligen bolup, kélechek partiyesi re'is yardemchisi selchuk özdagh mundaq dégen:

"Adalet we tereqqiyat partiyesi, milletchi heriket partiyesi milletchilik we dindarliq uqumlirining peqet éghizdila mewjutluqini yene bir qétim ispatlidi. Bolupmu her küni weten, millet sho'arlirini towlaydighan milletchi heriket partiyesining bu ehwalni özlirige bilet tashlighan xelqqe qandaq izahlaydighanliqi qiziqishimizni qozghaydu. Bügün siler adaletsizlikke we xorlinishqa ruxset qildinglar."

Dawa partiyesining re'isi we sabiq iqtisad ministiri aliy babajan hökümet béshidiki partiyelerning Uyghur mesiliside quliqini yopuruwélishini eyiblep mundaq dégen:

"Hökümetning eng chong ziddiyetlik pozitsiyede boluwatqan mesililirining biri sherqiy türkistan mesilisidur.

Kishilik hoquq heriket pilanini jakarlighan, xelq'araliq shertnamilerde imzasi bolghan bir döletning hökümiti xitaydiki kishilik hoquq depsendichilikige süküt qilalmaydu."

Aliy babajan "Xitayning türkiyediki siyasiy qonchiqi dep qaralghan" doghu périnchekning türkiyening mewjut hökümitining idé'ologiyelik yönilishini belgilewatqanliqini isharet qilip yene mundaq dégen:

"Eqilge sighishi mumkin emes. Buni hökümettiki kichik we chong shériklirige herküni sorap turush kérek. Üchinchi shérikining bashqa shérikliri üstide qanchilik tesir qurup, bu mesilini küntertipke élip kélishke tosqunluq qilghanliqigha so'al ishariti qoyimen. Emeliyette 'périnchek kémining yönilishini biz belgilewatimiz' dédi".

Hökümetning Uyghur mesilisini tekshürüsh toghrisidiki layihening parlaméntta ret qilinishi türkiyening eng chong öktichi partiyesi bolghan jumhuriyet xelq partiyesi teripidinmu eyiblen'gen bolup, jumhuriyet xelq partiyesining afyon karahisar millet wekili burju kök'alip mundaq dégen: "Bu yerge kélip 'Uyghurlar bizning qérindishimiz' deysiler, lékin ulargha qiliniwatqan zulumni tamasha qiliwatisiler! heqsizliq aldida süküt qilghan tilsiz sheytandur".

Öktichi partiyelerning adalat we tereqqiyat partiyesi bashchiliqidiki hökümetni qattiq tenqid qilishigha jawaben, mezkur partiye bayanatchisi ömer chelik bayanat élan qilip iyi partiyesini Uyghur mesilisini suyi'istémal qilish bilen eyiblep mundaq dégen:

"Yi'i partiyesining re'isi, aq partiyening Uyghur mesiliside éniq pozitsiyesi yoqtek jümlilerni qurup, heqiqetke zit bayanlarni otturigha tashlawatidu. Uyghur mesilisini suyi'istémal qiliwatidu.".

Ömer chelik bayanatta néme üchün Uyghur mesilisini tekshürüshke a'it layihini ret qilin'ghanliqi üstide toxtalmighan.

Xitay ishliri mutexessisi muhemmet atawulla ziyaritimizni qobul qilip türkiyening Uyghur layihisini ret qilishining intayin nomusluq ish ikenlikini tekitlidi we sewebliri üstide toxtilip mundaq dédi:

"Asasliqi ikki xil amil mewjut. Birinchisi, xitay-türkiye munasiwitining tereqqiy qilip, xitayning türkiyediki nopuzi we bésimining éshishi, hetta tashqi siyasette musteqilliqini yoqitishi.

Xitaygha qarita söz qilishqa, sherqiy türkistan mesiliside musteqil bir siyaset yürgüzüshke ajiz kétiwatqanliqidek bir siyasiy ré'alliq asasliq seweb.

Ikkinchi amil türkiyening özidiki siyasiy medeniyet we siyasiy exlaq bilen munasiwetlik mesile.

Türkiye ré'alliqida öktichi partiye hésablinidighan iyi partiye teripidin otturigha qoyulghan siyasiy layihini ret qilinishi aldin körüwélishqa bolidighan ehwal idi. Bu tunji qétimliq emes. Buninggha oxshash ehwal bir nechche qétim yüz berdi".

Sherqiy türkistan kishilik hoquqni közitish jem'iyitining re'isi nuriddin izbasar ependim ziyaritimizni qobul qilip, adalet we tereqqiyat partiyesi, milletchi heriket partiyesige bilet tashlighan xelqqe tesir körsitish üchün türkiyediki Uyghurlarning némilerge diqqet qilishi kérekliki toghrisida tepsiliy toxtaldi.

Xitay bilen türkiye munasiwetlirining yéqinlishishigha egiship, türkiye hökümitining Uyghur mesiliside xitaygha yol qoyushi türkiyede naraziliq keypiyati qozghimaqta. Türkiyediki Uyghur siyasiy pa'aliyetlirining tosqunluqqa uchrishi we xitay bilen tüzülgen siyasiy kélishimnamilerning tehditi seweblik türkiyediki Uyghurlarning endishiliri ashmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet