“Uning ismi irqiy qirghinchiliq” namliq höjjetlik filim tamashibinlar bilen yüz körüshti

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2022-03-29
Share
“Uning ismi irqiy qirghinchiliq” namliq höjjetlik filim tamashibinlar bilen yüz körüshti “Buning ismi irqiy qirghinchiliq” namliq höjjetlik filimning rézhissori tülay gökchimen xanim(ongdin üchinchi) filim ishlesh jeryanida. 2022-Yili mart, türkiye.
RFA/Azigh

Türkiyede Uyghurlarning nöwettiki weziyiti asasiy téma qilin'ghan “Buning ismi irqiy qirghinchiliq” namliq höjjetlik filim 22-mart küni tunji qétim istanbul taksimdiki uzun tarixqa ige atles kinoxanisida tamashibinlar bilen yüz körüshken.

Mezkur höjjetlik filim toqunush we zulum astidiki rayonliridiki kishilerning ehwalini we awazini dunyagha anglitishni özige nishan qilghan “Insan kino etriti” (Human Movie Team) ning pida'iyliri teripidin süretke élin'ghan. Filim ishligüchi etretning pida'iyliri xitayning Uyghur élide élip bériwatqan qirghinchiliq siyasitining mahiyitini yorutup bérishqa tirishqanliqini, özlirining yéqinda mezkur filimning enqerede ikkinchi qétimliq qoyulush murasimini ötküzüshke teyyarliniwatqanliqini éytti.

Höjjetlik filimda, xitayning irqi qirghinchiliq siyasiti tüpeyli türlük siyasiy we ijtima'iy krizislargha duch kelgen Uyghur xelqining paji'esi türkiyede yashaydighan Uyghurlarning hékayiliri we eslimiliri bilen yorutup bérilgen. Mezkur höjjetlik filimgha yazghuchi we tejribilik rézhissor tülay gökchimen xanim rizhissorluq qilghan.

Uyghurlarning nöwettiki weziyiti asasiy téma qilin'ghan “Buning ismi irqiy qirghinchiliq” namliq höjjetlik filim tunji qétim istanbul taksimdiki uzun tarixqa ige atles kinoxanisida tamashibinlar bilen yüz körüshti. 2022-Yili mart, türkiye.
Uyghurlarning nöwettiki weziyiti asasiy téma qilin'ghan “Buning ismi irqiy qirghinchiliq” namliq höjjetlik filim tunji qétim istanbul taksimdiki uzun tarixqa ige atles kinoxanisida tamashibinlar bilen yüz körüshti. 2022-Yili mart, türkiye.
RFA/Azigh

Rézhissor tülay gökchimen xanim ziyaritimizni qobul qilip, özlirining nöwette süriye, yérusalém we arakan, yeni rohin'ga we bashqa musulmanlar rayonliri heqqide yürüshlük höjjetlik filim teyyarlawatqanliqini, Uyghur éli bilen munasiwetlik mezkur höjjetlik filimning bu yürüshlükning bir parchisi ikenlikini, özlirining bir yildin oshuq waqittin béri Uyghurlar bilen munasiwetlik uchur toplash jeryanida nurghun shahit we ziyankeshlikke uchrighuchilar bilen biwasite söhbetlishish pursitige érishkenlikini éytti.

U mezkur höjjetlik filim toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Filimda kichik balilarning paxta étizlirida paxta yighishqa mejburlinishidin xitay qurghan yighiwélish lagérlirighiche, türmidiki we mejburiy bala chüshürüsh qilmishidin adem organliri etkeschilikigiche bolghan türlük mesililer üstide toxtalduq. Bu, türkiyede tunji qétim bu xil höjjetlik filimning ishlinishi. Filimda biz guwahchilar we ziyankeshlikke uchrighuchilarning ipadisini simwollar we karton qisturmilar arqiliq küchlendürülgen shekilde eks ettürüshke tirishtuq”.

U yene mundaq dédi: “Biz peqet söz-jümliler arqiliq kommunist xitay hökümitige qarshi küresh qiliwatqan bu kishilerning awazini dunyagha anglitishni meqset qilimiz. Biz ularni qollaymiz. Bu biz üchün bir bashlinish. Biz özimizge Uyghurlar bilen bille küresh qilishqa teyyar ikenlikimizni éyttuq”.

Gökchimen xanim 20 yilliq ijadiyet hayatida nurghun eserlerni yoruqluqqa chiqarghan bolup, yéqinqi 15 yilda urush, toqunush, ishghaliyet we apet rayonlirigha bérip, mezkur rayonlarning ehwalini höjjetlik filim qélip ishligen.

Gökchimen xanim ziyaritimiz dawamida, néme üchün Uyghur mesilisi üstide höjjetlik filim ishleshni tallighanliqi heqqide chüshenche bérip mundaq dédi:

“Biz dunyagha awazini anglitalmaywatqan bu kishilerning awazini anglitish meqsitide bu témini talliduq. Qirghinchiliqlargha qaraydighan bolsaq, xitayning Uyghur türklirini yoqitishni nishan qilghanliqini körimiz. Dunyaning közining aldida yüz bériwatqan bu éghir we qorqunchluq qirghinchiliqqa téximu köp diqqet tartish meqsitide Uyghur mesilisini ishleshni talliduq”.

U yene mundaq dédi: “Biz insan kino etriti bolush süpitimiz bilen musteqil we özimizge xas bir awaz yaritishqa tirishiwatimiz. Bu awazni Uyghur türklirining awazi bilen birleshtürüsh arqiliq, biz bu irqiy qirghinchiliqni we bu zulumni élip bériwatqanlargha qarshi turushqa tirishimiz”.

“Insan kino etriti” ning bash tehriri betül do'an xanim élxet arqiliq ziyaritimizni qobul qildi. U xelq'ara jem'iyetning küchlük inkas qayturushi üchün bu xil medeniyet-sen'et wasitiliridin paydilinishning intayin muhim ikenlikini tekitlep mundaq dédi: “Sherqi türkistanliqlar pütün dunya süküt qilghan bir döletke qarshi awazini anglatmaqchi bolghan bir xelq. Zamaniwi dewrde qollinilghan sistémiliq assimilyatsiye we irqiy qirghinchiliqqa dunya yéterlik inkas bildürmeywatidu. Biz bu sistémiliq irqiy qirghinchiliqqa qarshi ipade bildürüsh we Uyghurlarning awazini dunyagha anglitish meqsitide “Buning ismi irqiy qirghinchiliq” namliq höjjetlik filimni ishliduq. Bu xil höjjetlik filimlarning téximu köp ishlinishini ümid qilimen. Chünki sistémiliq irqiy qirghinchiliqni normallashturushqa urunuwatqan xitaygha xelq'ara jem'iyet küchlük inkas qayturushi we konkrét qedem élishi kérek”.

42 Minutluq mezkur höjjetlik filim muhajirettiki üch Uyghurning kechürmishi we guwahliqini asasi téma qilghan. Filimda 1949-yilidin buyanqi Uyghur élida yüz bergen qirghinchiliqlar we xitay hökümiti teripidin élip bérilghan qetli'am we basturush siyasetliri muhajirettiki Uyghurlar bilen élip bérilghan söhbet xatiriliri we weziyet chüshendürülgen karton qisturmilar bilen tepsiliy we tesirlik chüshendürüp bérilgen. Höjjetlik filimdiki asasiy pérsunazhlardin biri bolghan türkiyediki Uyghur pa'aliyetchi meryem sultan xanim ziyaritimizni qobul qilip, muhajirettiki Uyghurlarning guwahliq bérishining we öz a'ilisining paji'esini axbaratqa anglitishning Uyghur dawasi üchün intayin muhim ikenlikini tekitlep mundaq dédi: “Chet'eldiki barliq Uyghurlar hem özi chong bolghan yurtlarda hem hazir yashawatqan makanlirida insaniyetke qarishi jinayetning herxil shekillerdiki guwahchiliridur. Bu xil ehwalda buni angqirish we özi yashawatqan jem'iyet we shu jem'iyetlerdiki herxil ijtima'iy guruppilargha ular chüshineleydighan tilda bu hékayilerni anglitish we bu anglitishlarni bu ghayet zor heq-telep dawasining konkrét ispati qilish bir qarshiliq körsitish ipadisi we eng eqelliy insaniy inkastur”.

Höjjetlik filim ijtima'iy turmush shekillirini we medeniyetlerni tonushturidighan, herqaysi dewrlerdiki tarixiy we ijtima'iy mesililerni chüshendüridighan yéngi alaqe dewridiki eng muhim xelqni terbiyelesh we xewerlendürüsh wasitilirining biri bolup, mutexessisler Uyghur mesilisi heqqide küchlük jama'et pikiri shekillendürüshte yéngi alaqe qoralliridin paydilinishning intayin muhim ikenlikini tekitlep kelmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet