Parlamént ezaliri türkiye parlaméntini Uyghurlar toghrisida qanun maqullashqa chaqirdi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-06-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Korona wirus mezgilide türkiye parlaméntida échiliwatqan yighindin körünüsh. 2020-Yili 23-aprél.
Korona wirus mezgilide türkiye parlaméntida échiliwatqan yighindin körünüsh. 2020-Yili 23-aprél.
AFP

Türkiyening "Iyi", yeni "Yaxshi" partiyesi parlamént ezasi ibrahim xalil oral ependi bilen ayxan erel ependi 11-iyul peyshenbe küni türkiye parlaméntidiki 586 parlamént ezasi ishtirak qilghan omumiy yighinida söz qilip, türkiye parlaméntini xitayni eyibleydighan, xitaydiki kishilik hoquqi depsendichilikini tenqid qilidighan, xitayni jazalaydighan qarar maqullashqa chaqirdi. Buningdin sirt ayxan erel ependi sözligen sözide, türkiye hökümitini "Sherqiy türkistandiki insan heqliri depsendichilikige sükütte turuwalding" dep tenqid qildi we hökümettin "Dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysaning türkiyege kélishige qachan ruxset qilisiler?" dep soridi.

Ibrahim xalil oral ependi 11-chésla türkiye parlaméntida qilghan sözide aldi bilen amérika qoshma shtatlirida maqulluqtin ötken "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" toghrisida toxtilip mundaq dédi: "Sherqiy türkistandiki qérindashlirimiz toghrisida bir teklip otturigha qoymaqchimen. Ötken hepte amérika qoshqa shtatliri awam palatasi bilen kéngesh palatasida xitayning sherqiy türkistandiki zulum siyasiti otturigha qoyulghan we u yerdiki insan heqliri depsendichilikige qarshi bir qanun layihesi maqulluqtin ötti. Men türkiye parlaméntining bir ezasi bolush süpitim bilen büyük türk millitining perzenti bolush süpitim bilen buningdin bekla nomus qildim. Tili, dini we tarixi biz bilen oxshash bolghan Uyghurlar üchün undaq bir qanunni biz maqulluqtin ötküzüshimiz kérek turuqluq amérika döliti maqullidi. Men buni tepsiliy otturigha qoyimen".

Parlamént ezasi ibrahim xalil oral ependi türkiye parlaméntini Uyghurlar toghrisida qanun maqullashqa chaqirip mundaq dédi: "Men bügün mundaq bir chaqiriqni otturigha qoymaqchimen, kélinglar hemmimiz bu mesilini türkiye parlaméntining kün tertipige élip kéleyli. Türkiye parlaméntida xitayni eyibleydighan, xitaydiki kishilik hoquqi depsendichilikini tenqid qilidighan, xitayni jazalaydighan bir qarar maqullayli. 21-Esirde jaza lagérliri qurup jénimizdek eziz Uyghur türklirige bu yerlerde zulum siyasiti élip bériwatqan xitay hökümitige buni toxtat deyli".

Arqidin parlamént ezasi ayxan erel ependi sözlep, jaza lagérlirigha qamalghan 3 milyon etrapida Uyghur we qazaq qatarliq qérindash milletler tartiwatqan zulumning barghanséri küchiyiwatqanliqini, türkiye hökümitining yenila sükütte turuwatqanliqini tenqid qilghandin kéyin, türkiye hökümitidin yene bir qétim "Dolqun eysani türkiyege kélishige qachan ruxset qilisiler?" dep sorap mundaq dep tekitlidi: "Sherqiy türkistandiki xitay zulumini dunyagha anglitiwatqan dunya Uyghur qurultiyi re'isi, birleshken döletler teshkilatidiki wakaletsiz milletler teshkilatining mu'awin re'isi dolqun eysa ependini xitayning telipige bina'en türkiyege kélishi cheklen'gen. 10 Milyon'gha yéqin chet'ellikning türkiyege kirishige ruxset qilghan hökümitimiz qérindishimiz dolqun eysani néme üchün kirgili qoymaydu? türk dunyasini buning jawabini kütmekte".

Qimmetlik radi'o anglighuchilar bügün türkiye parlaméntida 586 parlamént ezasi bar bolup, hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesining 291, jumhuriyet xelq partiyesining 138, xelqler démokratiyesi partiyesining 58, milletchi heriket partiyesining 49, "Iyi" yeni "Yaxshi" partiyesining 37 parlamént ezasi bar iken. Hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesi xitay bilen bolghan munasiwetni tereqqiy qildurush siyasiti élip barmaqta. Parlaméntta köp sanni igileydighan adalet we tereqqiyat partiyesi parlamént ezaliri qollimighan shara'itta Uyghurlar toghrisida qarar chiqirish mumkinmu? biz bu heqte köz qarishini igilesh üchün oxshimaydighan partiyelerning parlamént ezaliri bilen söhbet élip barduq. Parlaménttiki ikkinchi chong partiye bolghan jumhuriyet xelq partiyesining parlamént ezasi burju köksal xanim bu heqtiki so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Biz burunmu dégen, bundaq bir teklip kelse biz jumhuriyet xelq partiyesi bolush süpitimiz bilen qollaymiz. Bu mesilini parlaméntidiki barliq partiyening guruppa mes'ulliri, parlamént ezaliri qatnashqan omumiy yighinda muzakire élip bérish kérek".

Milletchi heriket partiyesining sabiq parlamént ezasi réshat doghru ependi korona wirusi tüpeyli Uyghur mesilisining kün tertiptin chüshüp qalghanliqini, türkiyening bu heqte choqum bir ish qilishi kéreklikini tekitlep mundaq dédi: "Korona wirusi tüpeylidin hemme ademning diqqiti korona wirusigha buraldi. Küntertip özgirip ketti. Xitay milyonlighan qérindishimizgha bésim siyasiti élip bériwatidu, yoq qilishqa tirishiwatidu. Türkiye bu heqte choqum bir ish qilishi lazim. Chünki Uyghurlar bizning qérindishimiz".

Türkiye re'is jumhuri rejep tayyip erdoghan bash ministirliq wezipisi ötewatqan mezgilde Uyghurlarning ishlirigha mes'ul bolghan sabiq parlamént ezasi jelal erbay ependi türkiyeningmu Uyghurlar toghrisida qararni maqulluqtin ötküzüsh arzusi barliqini bayan qilip mundaq dédi: "Elwette türkiyeningmu bu heqte bir qarar chiqirish arzusi bar. Amérika Uyghurlar toghrisida qanun maqullidi. Türkiyeningmu mushundaq bir qanun maqullishini arzu qilattuq. Türkiye, xitay bilen bolghan munasiwitini dep chiqarmaywatidu. Lékin türkiyening Uyghur musapirlargha ishikini échip ulargha yardem bériwatqanliqinimu untumasliqimiz kérek"

Enqerediki Uyghur tetqiqat instituti mudiri, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependi parlamént ezalirining Uyghurlar toghrisida otturigha qoyuwatqan teklipliri türkiye parlaméntidiki komitétlarda maqullansimu omumiy yighinda maqullinishining qiyin ikenlikini, lékin Uyghur mesilisining bundaq otturigha qoyulushining paydiliq ikenlikini otturigha qoydi.

Ötken yili "Iyi" partiyesi parlamént ezasi "Sherqiy türkistandiki insan heqliri depsendichilikini tekshürüsh komitéti" qurush teklipini sun'ghan bolsimu, bélet tashlashta adalet we tereqqiyat partiyesi bilen milletchi heriket partiyesining parlamént ezalirining qarshi bélet tashlishi bilen maqulluqtin ötmigenidi.

Toluq bet