Түркийә ташқий ишлар министирлиқиниң уйғурларға аит мәхпий һөҗҗити ашкариланди

Мухбиримиз әркин
2021-08-26
Share
turkiye-xitay-yighin.jpg Хитай түркийә дипломатик йиғинидин көрүнүш. 2018-Йили 15-июн, бейҗиң.
AP

24-Авғуст күни түркийә ташқий ишлар министирлиқиниң уйғурларға аит бир мәхпий һөҗҗити ашкарлинип, түркийә-хитай арисида "ортақ бихәтәрлик иш бирлики механизими" қурулғанлиқи, хитайниң бу механизимни ишлитип, түркийәдики уйғурларни қайтуруп кетишкә урунуватқанлиқи мәлум болди. Ашкарлинишичә, түркийә ташқий ишлар министирлиқиниң тәтқиқат-бихәтәрлик ‍идариси тәрипидин 2020-йили 3-айда тайярланған бу һөҗҗәттә, хитай һөкүмити ‍өткүзүп беришни тәләп қилған 8 уйғурниң исми тилған елинған.

Түрк таратқулирида ашкарланған бу һөҗҗәтни уларниң қандақ қолға чүшүргәнлики мәлум әмәс. Түркийә әдлийә министирлиқи, миллий истихбарат идариси, ташқий ишлар министирлиқиниң алақидар тармақлириға әвәтилгән һөҗҗәттә, "түркийә-хитай бихәтәрлик иш бирлики механизими" ға асасән хитайниң әнқәрәдики әлчиханисидин тапшуруп елинған абдуқадир япчан, әнвәр турди, әли абләткә алақидар "җинайәтләргә бағлинишлиқ дәлил ‍икәнлики қәйт қилинған қошумчә һөҗҗәтләр" ниң сунулғанлиқи тәкитләнгән.

Һөҗҗәттә йәнә хитай әлчиханисиниң идрис һәсән, әнвәр турди, абдухевер җелил, нуруллаһ мәмәт, абдуреһим мәмәтәли, әли абләт вә мәмәт йүсүп абдукеримниң түркийә әдлийәсидә давам қиливатқан сотиниң тәпсилати билән тәминләшни тәләп қилғанлиқи қәйт қилинған. Бирақ һөҗҗәттә хитай әлчиханисидин елинған аталмиш "дәлилләр" гә аит қошумчә һөҗҗәтләрниң мәзмуни берилмигән.

Мәзкур һөҗҗәт 25-авғуст түркийәдики ‍өктичи партийә, ‍адвокат вә кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң дәрһал диққитини қозғиди. "келәчәк" партийәсиниң муавин рәиси сәлчуқ өздағ радийомизниң зияритини қобул қилип, хитайниң түркийәниң ичкий ишлириға арлишиватқанилиқи, бәзидә түркийә һөкүмитиниңму униңға йол қоюватқанлиқини билдүрди.

Сәлчуқ өздағ мундақ деди: "хитай ичкий ишлиримизға арилишиватиду. Хитай ичкий ишлиримизға арлаштурулмаслиқи керәк. Түркийә җумһурийитини башқуруватқанлар бу мәсилидә бәк сәзгүр, бәк туйғун болуши, шуниң билән бир вақитта наһайити кәскин болуши лазим. Әмма көрүватқинимиздәк, даим хитай билән болған сода мунасивити, һәр хил пул оборот келишимлири, бәзи тохтамлар вә һәр хил шәрт-шараит характерлиқ сәвәбләр түпәйли хитайға йол қоюлуватқанлиқини пәрқ етиватимиз."

Сәлчуқ өздағниң ейтишичә, түркийәдә әдлийә мустәқил болуп, һөкүмәт буниңға қарита изаһат бериши керәк икән.

У мундақ дәйду: "түркийә җумһурийити сот мәһкимилириниң қарарлири түркийәни бағлайду, хитайни бағлимайду. Бу нуқтида ‍икки тәрәпниң бир келишими болуп, у бу рамка ичидә учур тәләп қилған болса һаман берилсун. Бирақ түркийәдә әдлийә мустәқил, униңға һечким арилишалмайду. Униң бундақ тәлипини йезип әвәтиши керәк. ‹Җинайәтчиләрни алмаштуруш келишими' парламентниң ташқий ишлар комиссийәсидә. Һөкүмәт буниңғиму изаһат бәрмиди. Демокилисниң қиличидәк бу келишимләрни сақлитиши түркийәдики 70-80 миңдәк уйғур, қирғиз, қазақ түркилирини әндишидә яшашқа мәһкум қилиду."

Мәлум болушичә, бу һөҗҗәттики шәхсләр түркийә аманлиқ ‍органлири тәрипидин изчил көзитилип келиватқан кишиләр болуп, улардин абдуқадир япчан техи йеқинда түркийә сот мәһкимиси тәрипидин ақланған. Идирис һәсән бу йил 7-айда түркийәдин явропа әллиригә панаһлиқ издәп меңип маракәшниң касабланка хәлқара айдурумида тутулуп қалған. Бу вәқә хәлқарада зор ғулғула қозғиған. Интерпол ‍өткән һәптә униңға чиқирилған қизил рәңлик тутуш буйруқини бикар қилған иди.

Биз 25-авғуст мүхпий һөҗҗәттә тилға елинған уйғурлардин ән‍вәр турдини зиярәт қилдуқ. Хитай даирилири 2016-йили әнвәр тоурдини түркийәдин рәсмий тәләп қилған. У 2017-йили түркийә аманлиқ органлири тәрипидин "терорлиққа четишлиқ" дегән гуман билән тутқун қилинип бир йилдәк солап қоюлған иди. Әнвәр турдиниң радийомизға ейтишичә, у қоюп берилгән болсиму, лекин һазирға қәдәр изчил түрк аманлиқ органлириниң тизимликидә икән.

Бирақ түркийәдики адвокатларниң ейтишичә, түркийәниң уйғурларни хитайға қайтуруп бериш рәсмий сиясити йоқ болуп, қисмән әһваллар буниңдин мустәсна икән. Уйғур мусапирлар мәсилисигә арилишип келиватқан түрк адвокати фәруқ кәләштимур 25-авғуст бу һәқтики зияритимизни қобул қилди. Униң ейтишичә, уйғурларниң тутқун қилинишиға бәзидә түркийәдики уйғурларға қарши гуруһлар сәвәб болидикән.

Фәруқ кәләштимур мундақ деди: "түркийәниң уйғурларни хитайға қайтуруш, дәйдиған бир иҗраати йоқ. Бирақ буйәрдики һадисиләргә шу сәвәб болуп кәлди. Түркийәдә уйғурларға, йәни шәрқий түркистанлиқларға қарши бир қисим гуруппилар бар. Бу гуруппилар шәрқий түркистанлиқларни пәмләп туруп, түрк органлириға паш қилиду. Бирсини паш қилиш түрк қанун органлириға мәсулийәт артидиғанлиқи үчүн алақидар тармақлар һәрикәткә өтүши керәк. Паш қилинғучи чәт әллик болғанлиқи үчүн қайтуруш мәркизигә елип берилиду," деди.

Униң ейтишичә, илгири уйғурларни таҗикистанға қайтуруш вәқәси йүз бәргән болсиму, лекин буниң бир айрим әһвал икәнлики, қайтуруш орунлириға әвәтилгән уйғурларниң асасән қоюп берилидиғанлиқини билдүрди.

У мундақ дәйду: "түркийә җумһурийити дөлити уйғурларни қайтурмайду. Пәқәт көчмәнләрни қайтуруш мәркәзлиригә ‍алиду. Бу орунларға елинғанлар ноқул уйғур түрклирила әмәс. Қанунлуқ туруш рухсити болмиған яки җинайәткә арилишип қалған чәт әлликләрниң һәммиси көчмәнләрни қайтуруш мәркизигә елиниду… әмма уйғурларниң турушлуқ рухсити болмисиму, асасән қоюп берилиду."

Лекин сәлчуқ өздағ, уйғурларни даим бундақ тутқун қилишниң түркийә үчүн әйиб икәнлики, уйғурларни нишанлиқ паш қилиш һәрикәтлиригә қарита түркийә аманлиқ органлири вә әдлийә тармақлириниң һушяр болушини тәләп қилди. Сәлчуқ өздағ мундақ деди: "хитайниң түркийәни ишлитиватқан җасуслириму бар. Уларниң һәр хил паш қилишлириға қарита бу кишиләрни ‍өйлиридин тутуп келип қолға елиш, бәзидә уларни башқа дөләтләргә йолға селиш түркийә үчүн әйибтур. Түркийә бу нуқтида техиму һушяр болуши керәк… уларниң бу шәкилдә пат-пат ахтурулуши, қолға елиниши, башқа 70-80 миң уйғур түрклирини әндишигә салиду. Түркийә җумһурийитини башқуруватқанлар мәйли сот, мәйли аманлиқ тармақлири болсун, техиму диққәт қилиши, уларни биарам қилмаслиқи керәк."

Түркийәдики йәнә бәзи адвокатларниң ейтишичә, бу кишиләрни түркийә-хитай "ортақ бихәтәрлик иш бирлики механизими" ға асасән хитайға өткүзүп беришкә қанун йол қоймисиму, бирақ уларниң вақитлиқ тутқун қилиниш еһтималлиқи мәвҗут икән.

Түркийәдики һаҗи байрам вәли университетиниң қанун профессори, адвокат иляс доғанниң 25-авғуст мухбиримизға әвәткән бу һәқтики язма баянатида: "‹ортақ бихәтәрлик иш бирлики механизими' болған тәқдирдиму, түркийәниң бу кишиләрни сотлимай туруп өткүзүп бериши қанун җәһәттин мумкин әмәс. Бирақ шундақтиму бу тәләп түпәйли бу кишиләр вақитлиқ тутқун қилиниши мумкин. Бу хил еһтималлиқ юқири. Шуңа бу кишиләрниң бизгә дәрһал вакаләтнамәси бериши керәк," дейилгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт