Шәнәл сойтүрк: "мән шәрқий түркистанниң һазирқи еғир вәзийитини билгәндин кейин китаб йезишқа кириштим"

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-10-06
Share
sejdidiki-dua-sherqiy-turkistan.jpg Түркийәниң бир толуқ оттура мәктәптә оқутқучиси шәнәл сойтүрк әпәнди язған "сәҗдидики дуа шәрқий түркистан" намлиқ китабниң алди-кәйни муқависи.
RFA/Erkin Tarim

Уйғур мәсилисиниң хәлқаралишишиға әгишип, дуняниң башқа җайлирида болғинидәк түркийәдиму уйғурларниң тили, тарихи, әдәбияти, еғиз әдәбияти, сиясий вәзийити, кишилик һоқуқ дәпсәндичилики тоғрисида елип бериливатқан тәтқиқатларму вә йезиливатқан әсәрләрму көпәймәктә. Түркийәдики бир оттура мәктәп оқутқучиси шәнәл сойтүрк әпәндиму уйғурларниң нөвәттики еғир вәзийити һәққидә әсәр йезишқа киришип, йеқинда у язған "сәҗдидики дуа шәрқий түркистан" намлиқ китаб нәшрдин чиқип тарқитилишқа башлиди. Түрк тилида нәшр қилинған мәзкур әсәр 250 бәт, кириш сөз, 16 уйғурниң сәргүзәштлири вә хатимә қисимдин тәркиб тапқан болуп, кириш сөз қисмида уйғурлар тоғрисида омумий мәлумат берилгәндин кейин 16 уйғурниң қисқичә тәрҗимиһали, уйғур дәваси үчүн қилған хизмәтлири баян қилинған.

Түркийәниң қарабүк вилайити, сафранболу шәһиридики бир толуқ оттура мәктәптә түрк тили вә әдәбияти кәспи оқутқучиси болуп ишләватқан шәнәл сойтүрк әпәнди язған "сәҗдидики дуа шәрқий түркистан" намлиқ китаб түркийә әнқәрәдә нәшридин чиққан болуп, у өзиниң уйғур хәлқи дуч кәлгән еғир вәзийәтни билгәндин кейин китаб йезиш арқилиқ уйғурларниң бу ечинишлиқ әһвалини түркийә хәлқигә һәм һөкүмитигә чүшәндүрүш қарариға кәлгәнликини билдүрди.

У, китабида 1949-йилидин кейин түркийәгә келип олтурақлишип қалған уйғур паалийәтчиләр, зиялийлар вә уйғур җамаәт әрбаблиридин болуп 16 шәхсниң сәргүзәштлирини баян қилған.

Аптор өз китаби һәққидә зияритимизни қобул қилип, бу һәқтики соаллиримизға җаваб бәрди. У, китабни йезиш пикриниң оттура чиқиши тоғрисида мундақ деди: "бу китабни йезиш пикри мәндә 4-5 йил бурун пәйда болди. Шәрқий түркистанлиқ бир қериндишимиз 5 йил бурун бизниң юртқа келип олтурақлашти. Мән униң билән тонушқандин кейин шәрқий түркистандики бесим вә зулумниң һәқиқий әһвалини билишкә башлидим. Әслидә шәрқий түркистанни биләттуқ, лекин шәрқий түркистан үчүн бир иш қилалмиғанлиқимиз үчүн әпсуслинаттуқ. Мән шәрқий түркистанниң һазирқи еғир вәзийитини билгәндин кейин бундақ бир китаб йезишқа башлидим. Көп йил издиниш нәтиҗисидә бу китабни яздим".

Шәнәл сойтүрк муәллим китабниң мәзмуни тоғрисида тохтилип мундақ деди: "алди билән китабни немә үчүн язғанлиқимни баян қилдим. Арқидин шәрқий түркистан тарихи тоғрисида мәлумат бәргәндин кейин түркийәдә шәрқий түркистан дәвасиға төһпә қошқан, из қалдурған 16 кишиниң сәргүзәштлирини баян қилдим".

Биз "сәҗдидики дуа шәрқий түркистан" намлиқ китаб тоғрисида техиму тәпсилий мәлумат игиләш үчүн түркийә дөләтлик радио телевизийә идариси, түркийәниң авази радйоси уйғурчә бөлүмниң мухбири миркамил қәшқәрли әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ. У, китаб тоғрисида қисқичә мәлумат бәрди.

Миркамил қәшқәрли әпәнди мәзкур китабниң түркийәдә елип бериливатқан шәрқий түркистан дәвасиниң 70 йиллиқ тарихини өгиниш үчүн зор әһмийәткә игә икәнликини илгири сүрди.

"сәҗдидики дуа шәрқий түркистан" намлиқ китабниң йезилишиға пикри җәһәттин ярдәм қилған миркамил қәшқәрли әпәнди түркийә пуқраси болған 16 кишини китабқа таллаштики өлчәм тоғрисида тохталди.

Кейинки йилларда түркийәдә узун йил уйғур дәвасини елип барған, әйса йүсүп алиптекин, муһәммәд имин буғра вә мәрһум генерал муһәммәд риза бекин қатарлиқ кишиләрниң һаят-кәчүрмишлири вә төһпилири аңлитилған мақалә һәм китаблар елан қилинған болсиму көп санда кишиниң сәргүзәштлири баян қилинған мундақ китаб нәшр қилинип бақмиғаниди. Қарабүк университетида магистирлиқ үчүн оқуватқан уйғур оқуғучи таҗигүл ханим китабни оқуғандин кейинки тәсирати тоғрисида тохталди.

Китабта аптор шәнәл сойтүрк әпәнди уйғур, қазақ қатарлиқ түркий хәлқләрниң һазирқи еғир вәзийитиму баян қилғандин сирт, түркий җумһурийәтлири вә мусулман дөләтлирини уйғурларни қоллашқа чақирған. Қарабүк университети тарих кәспидә докторлуқ оқуватқан мәхмутҗан әркин әпәнди бу һәқтә тохталди.

Аптор шәнәл сойтүрк әпәнди толуқ оттура мәктәп оқутқучиси болуп хизмәт қилғандин сирт, аммиви тәшкилатлардиму вәзипә өтәп келиватқан болуп, у көп қетим хитайға қарши намайиш уюштурғаникән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт