Түркийә сода министири уйғур мәҗбурий әмгики арқилиқ ишләпчиқирилған хитай маллири тоғрилиқ җиддий соалға дуч кәлгән

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2023.12.20
ersin-beyaz Түркийәниң “ийи” партийәси парламент әзаси әрсин бәяз әпәнди. 2023-Йили декабир, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

Түркийәниң “ийи” партийәси парламент әзаси әрсин бәяз әпәнди 18-декабир күни түркийә парламентидики 600 нәпәр парламент әзаси вә министирлар иштирак қилған омумий йиғинида сөз қилип, түркийә сода министири өмәр болаттин “хитайниң уйғурларни мәҗбурий ишқа селип ишләпчиқарған мәһсулатларни түркийәгә импорт қилишни чәкләш пиланиңиз барму?” дәп сориған. Сода министири өмәр болатму бу соалға нәқ мәйданда җаваб бәргән.

Парламент әзаси әрсин бәяз әпәнди алди билән түркийәниң хитай билән болған содида зиян тартиватқанлиқини, буни азайтиш үчүн түркийә һөкүмитиниң тәдбир алған яки алмиғанлиқини сориған. У, мундақ дегән: “һөрмәтлик сода министиридин шуни соримақчимән. Хитайниң сода саһәсидики күчи дуняға тәсир көрситәләйдиған бир һаләттә. Түркийә хитайдин һәр хил малларни импорт қилмақта. Ташқий содидики тәңпуңсизлиқниң зор бир қисмини хитайдин түркийә импорт қилған маллар кәлтүрүп чиқармақта. Хитайдин импорт қиливатқан малларни азайтиш үчүн тәдбир елиниватамду?”

Түркийә сода министири өмәр болаттин парламентта сөзлимәктә. 2023-Йили декабир, түркийә.
Түркийә сода министири өмәр болаттин парламентта сөзлимәктә. 2023-Йили декабир, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

У, түркийә сода министиридин мундақ дәп сориған: “хәвәрләргә қариғанда, америка билән бәзи явропа дөләтлири хитайниң уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селип ишләпчиқарған малларни импорт қилишни чәклигән. Шуңа сизму хитайниң уйғур қериндашлиримизни мәҗбурий әмгәккә селип ишләпчиқарған маллирини импорт қилишни чәкләш пиланиңиз барму? уйғурларни мәҗбурий ишлитиватқан хитай ширкәтлири билән сода мунасивити бар болған түрк ширкәтлири қайсилар? бу ширкәтләрниң йиллиқ тиҗарәт соммиси қанчилик?”

Парламент әзаси әрсин бәяз әпәндиниң бу соалға түркийә җумһурийәтиниң сода министири нәқ мәйданда җаваб берип, мундақ дегән: “хитай билән болған сода мунасивитимиз растинла наһайити муһим. Бизниң хитай билән болған содимизда зор тәңпуңсизлиқлар мәвҗут. Хитай маллири һәққидики барлиқ әрзләрни нәзәрдә тутуватимиз. Әгәр мал ишләпчиқирилған йәрниң нами өзгәртилгән болса, биз у малларни мусадирә қиливатимиз. Бу тоғрилиқ хитай рәһбәрлири билән учришиш елип бериватимиз. Хитайға техиму көп мал сетиш үчүн ширкәтлиримизни риғбәтләндүрүватимиз.”

Нөвәттә түркийә парламентида 600 нәпәр парламент әзаси бар болуп, һакимийәт бешидики адаләт вә тәрәққият партийәсиниң 268 нәпәр, җумһурийәт хәлқ партийәсиниң 169 нәпәр, йешил сол партийәсиниң 61 нәпәр, милләтчи һәрикәт партийәсиниң 50 нәпәр, “ийи” партийәсиниң 43 нәпәр, йеңидин рәфаһ партийәсиниң 5 нәпәр, түркийә ишчилар партийәсиниң 4 нәпәр парламент әзаси бар икән. Һакимийәт бешидики адаләт вә тәрәққият партийәси нөвәттә түркийәниң хитай билән болған мунасивәтлирини тәрәққий қилдуруш сиясити йүргүзмәктә. Парламентта көп санни игиләйдиған адаләт вә тәрәққият партийәсиниң парламент әзалири қоллимиған бир шараитта, түркийәниң уйғур мәҗбурий әмгики билән ишләпчиқирилған хитай мәһсулатлирини импорт қилишни чәкләш қарари чиқириши мумкинму? биз бу һәқтә көз қаришини игиләш үчүн келәчәк партийәсиниң парламент әзаси сәлчуқ өздағ әпәндигә мурҗиәт қилдуқ. У бу һәқтики соалимизға телефон учури арқилиқ җаваб берип, мундақ деди: “биз парламентта изчил һалда уйғурларни қоллаватимиз. Лекин һөкүмәтниң хитай билән болған мунасивәтни күчәйтиш сиясити болғачқа, уйғур мәҗбурий әмгики билән ишләпчиқирилған мәһсулатларни ениқлап, буларниң түркийәгә импорт қилинишини чәкләйдиған бир қарар чиқириши мумкин әмәс, дәп ойлаймән. Шуңа сода министири бу соалға мунасивити болмиған сөзләр билән җаваб бәрди. Лекин бу мәсилиниң түркийә парламентида сода министиридин нәқ мәйданда сорилиши яхши иш.”

Түркийә парламентидики йиғиндин көрүнүш. 2023-Йили декабир, түркийә.
Түркийә парламентидики йиғиндин көрүнүш. 2023-Йили декабир, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

Истанбулдики ибни халдун университети хәлқара мунасивәтләр кәспиниң докторанти мәвлан тәңриқут әпәнди, түркийә һөкүмитиниң йеқин кәлгүсидә уйғур мәҗбурий әмгики билән четишлиқи бар мәһсулатларға қарита тәдбир алмайдиғанлиқини, буниң икки түрлүк сәвәби барлиқини оттуриға қойди.

Шәрқий түркистан вәхпиниң сабиқ рәиси һамутхан гөктүрк әпәнди, корона вируси вә өткән йили түркийәдә йүз бәргән чоң йәр тәврәштин түпәйли уйғур мәсилисиниң түркийәдә күнтәртиптин чүшүп қалғанлиқини, түркийәниң бу һәқтә чоқум бир қарар елиши керәкликини тәкитлиди.

Дуня уйғур қурултийи вәхписиниң рәиси абдурешит абдулһәмит әпәнди парламент әзалириниң уйғурлар тоғрисида оттуриға қоюватқан тәклиплири түркийә парламентидики комитетларда мақуллансиму, әмма омумий йиғинда мақуллинишиниң қейин икәнликини, чүнки түркийә иқтисадиниң бәкла еғир әһвалда икәнликини; хитайниң мәбләғ селишини күтүватқан түркийә һөкүмитиниң хитайни биарам қилидиған ишларни қилиштин өзини тартидиғанлиқини, лекин уйғур мәсилисиниң түркийә парламентида бундақ бир шәкилдә оттуриға қоюлушиниң пайдилиқ икәнликини тәкитләп өтти.

Өткән 5 йилда “ийи” партийәсидин болған парламент әзалири уйғурлар дуч келиватқан җиддий мәсилиләр, җүмлидин лагер мәсилиси вә башқа мәсилиләр тоғрилиқ бирқанчә тәклипләрни сунған болсиму, әмма адаләт вә тәрәққият партийәси билән милләтчи һәрикәт партийәсиниң парламент әзалириниң қарши беләт ташлиши билән бу тәклип лайиһәлири мақуллуқтин өтмигәниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.