Türkiye soda ministiri Uyghur mejburiy emgiki arqiliq ishlepchiqirilghan xitay malliri toghriliq jiddiy so'algha duch kelgen

Enqeredin ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim teyyarlidi
2023.12.20
ersin-beyaz Türkiyening “Iyi” partiyesi parlamént ezasi ersin beyaz ependi. 2023-Yili dékabir, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Türkiyening “Iyi” partiyesi parlamént ezasi ersin beyaz ependi 18-dékabir küni türkiye parlaméntidiki 600 neper parlamént ezasi we ministirlar ishtirak qilghan omumiy yighinida söz qilip, türkiye soda ministiri ömer bolattin “Xitayning Uyghurlarni mejburiy ishqa sélip ishlepchiqarghan mehsulatlarni türkiyege import qilishni cheklesh pilaningiz barmu?” dep sorighan. Soda ministiri ömer bolatmu bu so'algha neq meydanda jawab bergen.

Parlamént ezasi ersin beyaz ependi aldi bilen türkiyening xitay bilen bolghan sodida ziyan tartiwatqanliqini, buni azaytish üchün türkiye hökümitining tedbir alghan yaki almighanliqini sorighan. U, mundaq dégen: “Hörmetlik soda ministiridin shuni sorimaqchimen. Xitayning soda sahesidiki küchi dunyagha tesir körsiteleydighan bir halette. Türkiye xitaydin her xil mallarni import qilmaqta. Tashqiy sodidiki tengpungsizliqning zor bir qismini xitaydin türkiye import qilghan mallar keltürüp chiqarmaqta. Xitaydin import qiliwatqan mallarni azaytish üchün tedbir éliniwatamdu?”

Türkiye soda ministiri ömer bolattin parlaméntta sözlimekte. 2023-Yili dékabir, türkiye.
Türkiye soda ministiri ömer bolattin parlaméntta sözlimekte. 2023-Yili dékabir, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

U, türkiye soda ministiridin mundaq dep sorighan: “Xewerlerge qarighanda, amérika bilen bezi yawropa döletliri xitayning Uyghurlarni mejburiy emgekke sélip ishlepchiqarghan mallarni import qilishni chekligen. Shunga sizmu xitayning Uyghur qérindashlirimizni mejburiy emgekke sélip ishlepchiqarghan mallirini import qilishni cheklesh pilaningiz barmu? Uyghurlarni mejburiy ishlitiwatqan xitay shirketliri bilen soda munasiwiti bar bolghan türk shirketliri qaysilar? bu shirketlerning yilliq tijaret sommisi qanchilik?”

Parlamént ezasi ersin beyaz ependining bu so'algha türkiye jumhuriyetining soda ministiri neq meydanda jawab bérip, mundaq dégen: “Xitay bilen bolghan soda munasiwitimiz rastinla nahayiti muhim. Bizning xitay bilen bolghan sodimizda zor tengpungsizliqlar mewjut. Xitay malliri heqqidiki barliq erzlerni nezerde tutuwatimiz. Eger mal ishlepchiqirilghan yerning nami özgertilgen bolsa, biz u mallarni musadire qiliwatimiz. Bu toghriliq xitay rehberliri bilen uchrishish élip bériwatimiz. Xitaygha téximu köp mal sétish üchün shirketlirimizni righbetlendürüwatimiz.”

Nöwette türkiye parlaméntida 600 neper parlamént ezasi bar bolup, hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesining 268 neper, jumhuriyet xelq partiyesining 169 neper, yéshil sol partiyesining 61 neper, milletchi heriket partiyesining 50 neper, “Iyi” partiyesining 43 neper, yéngidin refah partiyesining 5 neper, türkiye ishchilar partiyesining 4 neper parlamént ezasi bar iken. Hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesi nöwette türkiyening xitay bilen bolghan munasiwetlirini tereqqiy qildurush siyasiti yürgüzmekte. Parlaméntta köp sanni igileydighan adalet we tereqqiyat partiyesining parlamént ezaliri qollimighan bir shara'itta, türkiyening Uyghur mejburiy emgiki bilen ishlepchiqirilghan xitay mehsulatlirini import qilishni cheklesh qarari chiqirishi mumkinmu? biz bu heqte köz qarishini igilesh üchün kélechek partiyesining parlamént ezasi selchuq özdagh ependige murji'et qilduq. U bu heqtiki so'alimizgha téléfon uchuri arqiliq jawab bérip, mundaq dédi: “Biz parlaméntta izchil halda Uyghurlarni qollawatimiz. Lékin hökümetning xitay bilen bolghan munasiwetni kücheytish siyasiti bolghachqa, Uyghur mejburiy emgiki bilen ishlepchiqirilghan mehsulatlarni éniqlap, bularning türkiyege import qilinishini chekleydighan bir qarar chiqirishi mumkin emes, dep oylaymen. Shunga soda ministiri bu so'algha munasiwiti bolmighan sözler bilen jawab berdi. Lékin bu mesilining türkiye parlaméntida soda ministiridin neq meydanda sorilishi yaxshi ish.”

Türkiye parlaméntidiki yighindin körünüsh. 2023-Yili dékabir, türkiye.
Türkiye parlaméntidiki yighindin körünüsh. 2023-Yili dékabir, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Istanbuldiki ibni xaldun uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespining doktoranti mewlan tengriqut ependi, türkiye hökümitining yéqin kelgüside Uyghur mejburiy emgiki bilen chétishliqi bar mehsulatlargha qarita tedbir almaydighanliqini, buning ikki türlük sewebi barliqini otturigha qoydi.

Sherqiy türkistan wexpining sabiq re'isi hamutxan göktürk ependi, korona wirusi we ötken yili türkiyede yüz bergen chong yer tewreshtin tüpeyli Uyghur mesilisining türkiyede küntertiptin chüshüp qalghanliqini, türkiyening bu heqte choqum bir qarar élishi kéreklikini tekitlidi.

Dunya Uyghur qurultiyi wexpisining re'isi abduréshit abdulhemit ependi parlamént ezalirining Uyghurlar toghrisida otturigha qoyuwatqan teklipliri türkiye parlaméntidiki komitétlarda maqullansimu, emma omumiy yighinda maqullinishining qéyin ikenlikini, chünki türkiye iqtisadining bekla éghir ehwalda ikenlikini؛ xitayning meblegh sélishini kütüwatqan türkiye hökümitining xitayni bi'aram qilidighan ishlarni qilishtin özini tartidighanliqini, lékin Uyghur mesilisining türkiye parlaméntida bundaq bir shekilde otturigha qoyulushining paydiliq ikenlikini tekitlep ötti.

Ötken 5 yilda “Iyi” partiyesidin bolghan parlamént ezaliri Uyghurlar duch kéliwatqan jiddiy mesililer, jümlidin lagér mesilisi we bashqa mesililer toghriliq birqanche tekliplerni sun'ghan bolsimu, emma adalet we tereqqiyat partiyesi bilen milletchi heriket partiyesining parlamént ezalirining qarshi bélet tashlishi bilen bu teklip layiheliri maqulluqtin ötmigenidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.