Айдиң университетида “хитайдин түркийәгә уйғур көврүки” намлиқ илмий муһакимә йиғини өткүзүлди

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2019.12.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Ayding-Universiteti-Yighin-01.jpg Айдиң университетида өткүзүлгән “хитайдин түркийәгә уйғур көврүки” намлиқ илмий муһакимә йиғинидин бир көрүнүш. 2019-Йили 27-декабир. Түркийә.
RFA/Azigh

27-Декабир айдиң университетиға қарашлиқ тарих бөлүми, тарих кулуби вә маарип институтниң орунлаштуруши билән истанбулда “хитайдин түркийәгә уйғур көврүки” намлиқ илмий муһакимә йиғини өткүзүлди. Йиғинға айдиң университетиниң оқутқучи-оқуғучиллири, мунасивәтлик тәшкилатларниң рәһбәрлири вә мәктәп мәмурийитиниң хадимлири иштирак қилди. Йиғин интайин қизғин кәйпиятта өткүзүлди.

Айдиң университетиниң профессор тонулған сиясәтчи абдулһалуқ мәһмәт чай әпәндим дәсләптә түрк дастанлиридин йеқинқи заман уйғур вә түрк тарихиға қәдәр омумий уйғур тарихи һәққидә тәпсилий мәлумат бәрди. Кәйнидин истанбул университетиниң оқутқучиси доктор өмәр қул әпәндим уйғур районида йүз бериватқан вәқәләр һәққидә сөз қилди. Доктор өмәр қул әпәндим уйғур райониниң мәвҗут сиясий реаллиқи билән хитайниң бир йол бир бәлвағ қурулушиниң мунасивитини изаһлап өтти. У йәнә хитайниң мәвҗут сиясий реаллиқиниң хитай мәдәнийити вә хитайниң характери билән бағлинишлиқ икәнликини изаһлап мундақ деди: “хитайниң бир алаһидилики бар. Хитай һәммә нәрсини өзигә охшитишқа тиришиду. Өзигә охшаш ойлимайдиған, көрүнмәйдиған, охшаш нәрсигә ишәнмәйдиған кишиләрни явайи дәп қарайдиған вә уларни мәдәнийләштүриватимиз дегән баһанә билән пүтүн қилған-әткәнлирини һәқлиқ дәп қарайдиған пәлсәпигә вә дөләтчилик чүшәнчисигә игә.”

Кәйнидин хитайниң дәриҗидин ташқири күч болуш хияли билән уйғурларни терроризм билән әйибләп, системилиқ ассимилятсийә қилиш вә йиғивелиш лагерлириға солаш арқилиқ уйғурлардин ибарәт бир милләтни йоқитиш арзусиниң бағлинишлиқ икәнликини мисаллар билән изаһлиди.

Өмәр қул әпәндим йиғинниң асаси темиси болған “уйғурлар хитай вә түркийә оттурисида көврүклүк рол ойнияламду?” дегән соалға, түркийә-хитай мунасивәтлирини тәпсилий анализ қилип, өзиниңла мәнпәәтини көздә тутуватқан, “мәнпәәт болмиса мунасивәтму болмайду” дәватқан хитайниң уйғурлардин ибарәт икки дөләт оттурисидики көврүкни өз қоли билән вәйран қилғанлиқини ейтип өтти. 

Кәйнидин айдиң университетиниң профессори тонулған тәтқиқатчи рагип кутай караҗа әпәндим “бир йол бир бәлвағ” қурулушиниң мәқсәтлири һәққидә доклат бәрди. Кутай караҗа әпәндим “бир йол бир бәлвағ” қурулушиниң, лайиһини йеңи оттуриға қойған вақиттики дөләтләр оттурисидики мунасивәтни күчәйтип, ортақ иқтисадий мәнпәәткә еришиш нишанидин тәдриҗий тәрәққий қилип, хитайниң сиясий вә һәрбий күчкә еришиш үчүн юмшақ күч ролини өтәш нишаниға өзгәргәнликини оттуриға қойди. Рагип кутай әпәндимниң ейтишичә, 154 дөләттә 548 куңзи институти болуп, йеримидин көпрәки “бир йол, бир бәлвағ” қурулушиға мунасивәтлик дөләтләргә йәрләшкән икән. Униңдин башқа 1070 хитай синипи бар болуп, 46 миң 200 оқутқучиси бар икән. 67 Дөләтниң маарип системисида хитай тили дәрс сүпитидә өтиливетипту. Түркийәдә болса 5 куңзи институти бар болуп, лекин хитайда бирму юнус әмрә институти қурулмапту.

Профессор рагип кутай караҗа әпәндим хитайниң өз мәдәнийитини, өзиниң сиясий күчини дуняға йейиш вә хәлқарада юмшақ күч шәкилләндүрүш үчүн бир йол бир бәлвағ қурулушини қолланмақчи икәнликини тәкитләп өтти.

Көзәткүчиләрниң қаришичә, айдиң университетиға охшаш түркийәдики тунҗи хитай тәтқиқатлири мәркизи қурулған, хитайниң академик вә маарип җәһәттики тәсири күчлүк бир университетта уйғур мәсилисиниң күнтәртипкә келиши муһим әһмийәткә игә икән.

Биз өткүзүлгән йиғин һәққидики пикирлирини аңлаш үчүн айдиң университетиниң тарих оқутқучиси доктор мәһмәт билгин әпәндимни зиярәт қилдуқ. Мәһмәт билгин әпәндим зияритимизни қобул қилип мундақ деди: “мәзкур йиғинда мәсилиләр пәрқлиқ илмий саһәләрниң охшимиған нуқтисидин тәпсилий изаһланди. Мәсилиниң уйғурлар билән мунасивәтлик қисми һәм тарихи һәм мәдәнийәтләр оттурисидики мунасивәт вә сиясий мунасивәтләр нуқтисидин анализ қилинди. Биз хитайни чүшәнмәймиз. Толуқ чүшинип кәтмәймиз. Йеқинқи вақитларда тиҗарәтниң җанлиниши билән хитайға қизиқишқа башлидуқ. Биз униң мәдәнийитини, өрүп адәтлирини, дуня қаришини билмәймиз. Лекин хитай йеқинқи йиллардин бири үзлүксиз күчәймәктә. Бу америка башчилиқидики ғәрб дөләтлиригә қарши бир таллаш сүпитидә оттуриға қоюлуватиду. Әслидә хата йери мушу. Биз өзимизни мәркәз қилип қаришимиз керәк. Әгәр мәсилә уйғурларниң мәдәнийити, һаяти вә тәрәққияти болса мәсилини оттуриға қоюп, ениқлима бәргәндин кийин мәсилигә қарита мулаһизә қилишимиз керәк иди. Лекин бу йиғинда мәсилигә бундақ ениқлима берилмиди. Лекин, мәсилә техиму кәң нуқтинәзәрдин анализ қилинди. Оттуриға чиққан мәнзирә бизни интайин ечиндуриду. Лекин, ечиниш билән мәсилини һәл қилалмайдиғанлиқимизни билимиз. Шуңа немә ишларни қилалаймиз обдан ойлишимиз керәк.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.