Хитай пойизиниң әнқәрә вә истанбулдин өтүши түркийәдә ғулғула пәйда қилди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2019-11-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әнқәрәдики хитай пойизини күтүвелиш мурасимиға қатнишиш үчүн кәлгән хитай һәйити тәрәққият партийәсиниң ишханисида. 2019-Йили 6-ноябир. Әнқәрә, түркийә.
Әнқәрәдики хитай пойизини күтүвелиш мурасимиға қатнишиш үчүн кәлгән хитай һәйити тәрәққият партийәсиниң ишханисида. 2019-Йили 6-ноябир. Әнқәрә, түркийә.
Social Media

Хитайдин йолға чиқип түркийә арқилиқ явропаға баридиған хитайниң тунҗи йүк пойизи 6-ноябир күни әнқәрәдин өтти.

6-Ноябир күни чүштин кейин түркийә пайтәхти әнқәрәдики пойиз истанзисида хитай йүк пойизиниң өтүшини күтивелиш мурасими давамлишиватқанда иҗтимаий таратқуларда бу һәқтә зор муназириләр пәйда болди. 

Хитай пойизини күтивелиш мурасимиға түркийә қатнаш министири турхан әпәнди билән тиҗарәт министири рухсар пәкҗан ханим қатнашти вә сөз қилди. Иккила министир қилған сөзидә үч қитәни өзара туташтуруп туруватқан түркийәниң истиратегийәлик әһмийитини тәкитләп өтти. Улар түркийә җуғрапийәлик орни, тарихий вә мәдәнийәт җәһәттики рәңдарлиқи җәһәттин һәм явропаға һәм асияға бағлинидиған оттура-шәрқ дөлити икәнликини, мәзкур қитәләрдики дөләтләрниң иқтисадий вә иҗтимаий җәһәттики тәрәққиятида ролиниң зор икәнликини баян қилди. 

Қиммәтлик радийо аңлиғучилар, әнқәрәдики хитай пойизини күтивелиш мурасимиға қатнишиш үчүн кәлгән хитай хәлқ радийо вә телевизийә идарисиниң муавин башлиқи гав җйәнмен башчилиқидики һәйәтни түркийә президенти рәҗәп таййип әрдоғанниң ахбаратқа мәсул башқарма башлиқи фаһрәттин алтуғ билән адаләт вә тәрәққият партийәсиниң муавин башлиқи җәвдәт йилмаз әпәнди қобул қилған. Түркийәниң «йеңи чағ» гезити 7-ноябир күнидики санида «йүз миңлиған уйғурни җаза лагерлириға қамивәткән хитай билән һәмкарлишиш» сәрләвһәлик мақалә елан қилип, түркийә һөкүмитини тәнқит қилди. 

Хәвәргә асасланғанда, фаһрәттин алтуғ әпәнди бундин кейин хитай билән елип берилмақчи болған һәмкарлиқ тоғрисида мәлумат берип мундақ дегән: «алдимиздики мәзгилдә түркийә билән хитайниң йеңи һәмкарлиқ пиланиға мувапиқ һалда ахбарат вә учур саһасидиму зич һәмкарлишишимиз керәкликигә ишинимиз. Чүнки бу һәқтә иккила дөләтниң рәһбәрлири буйруқ чүшүрди.» Хәвәрдә хитай милйонлиған уйғурларни җаза лагерлириға қамап қойған бүгүнки күндә түркийәниң хитай билән болған һәмкарлиқни күчәйтимиз дейиши тәнқит қилинған. 

Хитай йүк пойизиниң 11 миң 483 километирлиқ сәпири шиән шәһиридин башлинип, 10 дөләттин өтүп чехийә пайтәхти пирагада ахирлишидикән. Ундақта, бу сәпәрниң мәқсити немә? уйғур тәтқиқати иниститутиниң мудири доктор әркин әкрәм әпәнди буниң хитайниң «бир бәлвағ бир йол» қурулишини әмәлийләштүрүшкә башлиғанлиқиниң ипадиси икәнликини баян қилди.
Қиммәтлик радийо аңлиғучилар, мутәхәсисләр хитайниң «бир бәлвағ бир йол» қурулушиниң һәр қайсий дөләтләргә мал сетиш үчүн оттуриға қоюлған иш пилани икәнликини илгири сүрмәктә. Бу растинла шундақму? бу һәқтики зияритимизни қобул қилған ахбарат вә технологийә җәмийитиниң рәиси, истиратегийә мутәхәсиси абдуллаһ чифитчи әпәнди мундақ деди: «мәзкур қурулуш пәқәтла тиҗарий қурулушла әмәс, буниң мәдәнийәт җәһәттиму бағлиниши бар. Хитай оттура асия түркий җумһурийәтлиридә вә түркийәдә коңзи иниститутлирини қурушқа башлиди. Буни хитай тилини өгитип хитай мәдинийитини тарқитиш үчүн қиливатиду. Хитай дуня ахбаратиниму тәсир астиға елишқа уруниватиду. Хитай дөлити ‹бир бәлвағ бир йол' өтүдиған дөләтләрдә телевизийә истансилирини сетивеливатиду. Йеқин келәчәктә хитай түркийәдики чоң телевизийә қаналлириниму сетивалса һәйран қалмаңлар. Мәндәк хитайға қарши сөзләйдиған кишиләрни телевизийәгә чиқармайду. Шуңа биз түркләр һошяр болуп, бу иш пиланини яхши мулаһизә қилишимиз керәк.»

Абдуллаһ чифтчи әпәнди түркләр «бир бәлвағ бир йол» қурулушини яхши чүшәнмәй туруп, хитайға йол қойса хитайниң түркийәни өз тәсир даирисигә алидиғанлиқини илгири сүрүп мундақ деди: «мәзкур иш пиланида ачқучлуқ дөләт түркийәдур. Әгәр түркийә хитай немә десә қобул қилса, хитай түркийәни бесивалиду. Әгәр биз шәртлиримизни оттуриға қоюп, миллий санаитимизни қоғдайдиған бәлгилимиләрни бекитип чиқалисақ болиду. Мәсилән, хитай африқада хитай ишчилирни ишлитиватиду. Түркмәнистан 30 пирсәнткичә хитай ишчилирини ишлитәләйсән дәватиду. Хитай бәзи дөләтләргә қәрз бериш арқилиқ өзигә беқинди қиливелишқа уруниватиду.»

Абдуллаһ чифтчи әпәнди хитайниң шәрқтә америка қошма шитатлири тәрипидин қоршивелинғанлиқини, хитайниң ғәрбкә ечилидиған йолиниң шәрқий түркистан икәнликини баян қилип мундақ деди: «хитай шәрқ тәрәптин қоршивелинди. Бу йәрдә америка билән тоқунушмайла ғәрб тәрәптин дуняға ечилиш сиясити елип бериватиду. Хитайниң ғәрбкә ечилған дәрвазиси шәрқий түркистандур. Шәрқий түркистан 7 дөләт билән чеградаш. Хитай шәрқий түркистанни контрол астиға алмай туруп, уйғурларни ассимилиятсийә қилмай туруп, бу пиланини әмәлгә ашуралмайду. Түркийә вә оттура асядики түркий җумһурийәтлири әқлини яхши ишлитип сиясәт йүргүзсә уйғурларму раһәтчиликкә еришиду. Чүнки хитайниң сиясити пилан билән елип бериливатқан бир сиясәт. Әгәр түркий җумһурийәтләр хитай немә десә мақул дәмисә, хитай арқиға чекиниши мумкин. Уйғурларға игә чиқсақ хитайдин техиму көп мәнпәәтни қолға кәлтүрәләймиз.» 

Хитай хәлқ радийо вә телевизийә идарисиниң һәйити түркийә президенти рәҗәп таййип әрдоғанниң ахбарат ишлириға мәсул башқарма башлиқи фаһрәттин алтун, адаләт вә тәрәққият партийәсиниң муавин рәиси җәвдәт йилмаз билән учрашқан. Иккила тәрәп бундин кейин икки дөләт оттурисидики мунасивәтни тәрәққий қилдурушниң муһимлиқини тәкитлигән. 

Ундақта, алдимиздики күнләрдә түркийә-хитай мунасивити қандақ болидур? доктор әркин әкрәм әпәнди 2015-йили 7-айдин тартип түркийә хитай билән болған мунасивәтни күчәйтиш сиясити елип бериватқанлиқини, буниң уйғур дәвасиға сәлбий тәсир көрситиватқанлиқини баян қилди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт