Лагер шаһити турсунай зиявудун: «йүрикимдин һазирғичә қан ақиду» (1)

Ихтиярий мухбиримиз җәвлан
2020-05-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
2018-Йили 12-айниң ахири лагердин һаят қутулған уйғур шаһит турсунай зиявудун.
2018-Йили 12-айниң ахири лагердин һаят қутулған уйғур шаһит турсунай зиявудун.
RFA/Gülchéhre

Һәммигә мәлум болғинидәк, уйғур диярида лагерлар мәсилиси оттуриға чиққан үч йил мабәйнидә лагердин қутулуп чиқалиған шаһитлар хитайниң тәһдит вә бесимлиридин қорқмай хәлқара җамаәткә гуваһлиқ берип кәлди һәмдә хитайниң инсанийлиққа қарши җинайәтлирини паш қилди. Әмма хәлқара җәмийәт хитайға қарши йетәрлик бесим пәйда қилалмиди, лагерларму тақалмиди. Бәлки корона вируси түпәйлидин хәлқараниң диққәт нәзири бу нуқтидин бурулуп кәтти.

Мушундақ бир вәзийәттә лагер шаһитлиридин турсунай зиявудун бу йил 29-апрел ютуб қанилида өзиниң йүрәк сөзлирини баян қилди. Шундин кейин бу видейониң таратқуларда бәлгилик тәсир пәйда қилип, кишиләрниң лагерлар мәсилисигә болған диққитини қайтидин қозғиғанлиқи мәлум.

Турсунай бу видийода өзиниң қазақистанға чиқиш алдида хитай даирилириниң тәлипи бойичә лагерда көргән-билгәнлирини ашкарилимаслиқ һәққидики вәдинамигә қол қоюп бәргәнликини, буниң үчүн униң алтә қериндишини хитайниң гөрөгә еливалғанлиқини, әмма қазақистанға кәлгәндин кейин лагердики қабаһәтлик кәчмишлирини һеч унтуялмиғанлиқини, һәр қетим уни әслигинидә йүрикиниң қан йиғлайдиғанлиқини баян қилиду.

Турсунай лагерда қандақ зулумларға, инсанийлиққа ят қилмишларға вә қийин-қистақларға шаһит болди? у та һазирғичә унтуялмайдиған қандақ азаблиқ кәчмишләрни баштин кәчүрди? биз бу һәқтә тәпсилий мәлумат елиш үчүн уни мәхсус зиярәт қилдуқ. Бу қетимлиқ зиярәттә турсунай хитайниң лагерда елип барған җинайәтлири, болупму аялларни қандақ қәбиһ усулда хорлиғанлиқи вә лагердин чиққандин кейинки кәчмишлири һәққидә тәпсилий тохталди.

Турсунай зиявудунниң ери қазақ болуп, у илгири йолдиши билән биргә қазақистанда яшиғанлиқи үчүн гуманлиқ дәп қарилип, 2017-йил 4-айда аталмиш «тәрбийәләш мәркизи» гә йиғивелинған. Бу йәрдә у чошқа гөши йейишкә, һарақ ичишкә мәҗбурланған, икки ай туруш җәрянида ашқазини еғир дәриҗидә яллуғлинип кесәл болуп қалған. Дохтурханида бир һәптә йетип даваланғандин кейин аилисигә қайтурулуп, «өй қамақ» та яшиған

Турсунай 2018-йили 3-айда иккинчи қетим лагерға соланған. Униң ейтишичә, бу лагер бурунқи «тәрбийәләш мәркизи» дин өзгәртилгән қамақхана болуп, униң ичидики әслиһәләр пүтүнләй өзгирип, хитай ғалчилири техиму қәбиһлишип кәткән. У бу йәргә тунҗи киргән күни йүз бәргән қорқунчлуқ вәқәләрни әсләп мундақ дәйду: «2018-йили 3-айниң 8-күни буйруқ чүшүп, 10-күни бизни лагерға елип кәлди. Шуни күни чоң иш (тутқун) болғаникән, күнәс наһийәсиниң уйғурлар көп җайлашқан талди, аралтөпә дегән йезилиридин адәм тошуп кәлгән чоң аптобустин алтә аптобус қатар тизилип туратти. Мени әкирип бир яққа турғузуп қойди. Кимликимни чиқардим, кесәллик испатимни көрсәттим. Улар адәмләрни тәкшүрүп, түгмилик яки сертмилиқ кийимлири барлирини йәштүрүп, чәмлик аяғлири барлирини салдуруп, андин лагерға киргүзидикән. Бу арида бир момайни елип кирип тәкшүрди. Шунчә хәқниң алдида униң түгмилик попайкиси билән узун көйникини мәҗбурий салғузуп, яғлиқини бешидин юлувалди. Бичарә момай қаршилиқ қилип бақти, әмма улар униңғиму қаримиди, пәриштә сүпәт бир момайни бир дәмдә ‹җин' ға охшитип қойди. Андин у момайни ялиңачлап хәқниң алдида хорлиди. У момайниң пәқәт һәрәмгә беришқа тизимлитип қойғанла ‹гунаһи' бар икән.»

Турсунайниң әсләп беришичә, сақчилар алтә аптобустики адәмни чүшүрүп, әрләрни бир яққа, аялларни бир яққа һәйдәп маңған; аялларниң пәряди, балиларниң йиға-зариси гоя қиямәт мәнзирисини һасил қилған.

Сақчилар турсунайни қатму-қат ишик вә бәлгиләнгән сизиқлардин өткүзүп бир камерға қамиған, у бу камерға киргәндә ичидә он аял бар болуп, арқидин һелиқи момайниму бу камерға әкирип қойған. Шуниң билән униң қийин-қистақ вә азабқа толған дәһшәтлик күнлири башланған

Турсунай зиявудун ғулҗаниң күнәс наһийәсидин болуп, 1978-йили туғулған. 2008-Йили 6-айда бу наһийәдики халмирза халиқ исимлик қазақ дохтур билән той қилған. Турсунай ери билән бирликтә 2011-йили қазақистанға көчүп чиққан вә бир оғуллуқ болған; ери қазақистан пуқралиқиға қобул қилинған болсиму, өзи уйғур болғини үчүн рәт қилинған. Турсунай 2016-йили 11-айда туғқанлирини йоқлаш вә давалиниш үчүн юртиға қайтқанда паспорти тартивелинип, 2017-йил 4-айда күнәстики аталмиш «тәрбийәләш мәркизи» гә йиғивелинған, 2018-йил 3-айда лагерға қайта қамалған. Қазақистандики ериниң қайта-қайта йол меңиши билән 2018-йили 12-айниң 26-күни қоюп берилгән. 2019-Йили 26-сентәбирдә қазақистанға киргән. Шундин буян у лагер шаһити сүпитидә ахбарат васитилириниң зияритини қобул қилип кәлгән болуп, қазақистан пуқраси болмиғанлиқи үчүн һаяти һәр вақит тәһдит астида икән.

Көзәткүчиләрниң мөлчәрлишичә, һазир уйғур елидә һәр хил намлар астида 1200 әтрапида чоң-кичик лагер болуп, униңға бир милйондин үч милйонғичә уйғур вә башқа мусулман хәлқ қамалған. Лагердин қутулуп чиқип гуваһлиқ бәргән өмәр бекали, меһригүл турсун, гүлбаһар җелилова, сайрагүл савутбай қатарлиқ лагер шаһитлири у йәрдики қәбиһ җинайәтләрни дуняға ашкарилиғаниди. Турсунай зиявудун аталмиш «тәрбийәләш мәркизи» болған очуқ лагер билән қийин-қистақ вә җинайәт макани болған йепиқ лагерниң һәр иккисигә кирип чиққан лагер шаһити болуш сүпити билән илгири билинмигән бәзи тәпсилатларни ашкарилап бәрди. Униң ейтишичә, лагерға киргән һәр бир тутқун қаримаққа охшаш зулумға учриғандәк қилсиму, баштин кәчүргән ечинишлиқ қисмәтлири, учриған хорлуқ вә тән җазалири бир-биригә охшаш кәтмәйдикән. Йәни һәр бир зулумға учриғучиниң сөзләп түгитәлмигүдәк дәһшәтлик кәчмишлири болидикән.

Турсунайниң лагердики кәчмишлиригә қизиқсаңлар, давамини кейинки программимиздин аңлиғайсиләр.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт