Lagér shahiti tursun'ay ziyawudun: "Yürikimdin hazirghiche qan aqidu" (1)

Ixtiyariy muxbirimiz jewlan
2020-05-06
Élxet
Pikir
Share
Print
2018-Yili 12-ayning axiri lagérdin hayat qutulghan Uyghur shahit tursun'ay ziyawudun.
2018-Yili 12-ayning axiri lagérdin hayat qutulghan Uyghur shahit tursun'ay ziyawudun.
RFA/Gülchéhre

Hemmige melum bolghinidek, Uyghur diyarida lagérlar mesilisi otturigha chiqqan üch yil mabeynide lagérdin qutulup chiqalighan shahitlar xitayning tehdit we bésimliridin qorqmay xelq'ara jama'etke guwahliq bérip keldi hemde xitayning insaniyliqqa qarshi jinayetlirini pash qildi. Emma xelq'ara jem'iyet xitaygha qarshi yéterlik bésim peyda qilalmidi, lagérlarmu taqalmidi. Belki korona wirusi tüpeylidin xelq'araning diqqet neziri bu nuqtidin burulup ketti.

Mushundaq bir weziyette lagér shahitliridin tursun'ay ziyawudun bu yil 29-aprél yutub qanilida özining yürek sözlirini bayan qildi. Shundin kéyin bu widéyoning taratqularda belgilik tesir peyda qilip, kishilerning lagérlar mesilisige bolghan diqqitini qaytidin qozghighanliqi melum.

Tursun'ay bu widiyoda özining qazaqistan'gha chiqish aldida xitay da'irilirining telipi boyiche lagérda körgen-bilgenlirini ashkarilimasliq heqqidiki wedinamige qol qoyup bergenlikini, buning üchün uning alte qérindishini xitayning göröge éliwalghanliqini, emma qazaqistan'gha kelgendin kéyin lagérdiki qabahetlik kechmishlirini héch untuyalmighanliqini, her qétim uni esliginide yürikining qan yighlaydighanliqini bayan qilidu.

Tursun'ay lagérda qandaq zulumlargha, insaniyliqqa yat qilmishlargha we qiyin-qistaqlargha shahit boldi? u ta hazirghiche untuyalmaydighan qandaq azabliq kechmishlerni bashtin kechürdi? biz bu heqte tepsiliy melumat élish üchün uni mexsus ziyaret qilduq. Bu qétimliq ziyarette tursun'ay xitayning lagérda élip barghan jinayetliri, bolupmu ayallarni qandaq qebih usulda xorlighanliqi we lagérdin chiqqandin kéyinki kechmishliri heqqide tepsiliy toxtaldi.

Tursun'ay ziyawudunning éri qazaq bolup, u ilgiri yoldishi bilen birge qazaqistanda yashighanliqi üchün gumanliq dep qarilip, 2017-yil 4-ayda atalmish "Terbiyelesh merkizi" ge yighiwélin'ghan. Bu yerde u choshqa göshi yéyishke, haraq ichishke mejburlan'ghan, ikki ay turush jeryanida ashqazini éghir derijide yallughlinip késel bolup qalghan. Doxturxanida bir hepte yétip dawalan'ghandin kéyin a'ilisige qayturulup, "Öy qamaq" ta yashighan

Tursun'ay 2018-yili 3-ayda ikkinchi qétim lagérgha solan'ghan. Uning éytishiche, bu lagér burunqi "Terbiyelesh merkizi" din özgertilgen qamaqxana bolup, uning ichidiki esliheler pütünley özgirip, xitay ghalchiliri téximu qebihliship ketken. U bu yerge tunji kirgen küni yüz bergen qorqunchluq weqelerni eslep mundaq deydu: "2018-Yili 3-ayning 8-küni buyruq chüshüp, 10-küni bizni lagérgha élip keldi. Shuni küni chong ish (tutqun) bolghaniken, künes nahiyesining Uyghurlar köp jaylashqan taldi, araltöpe dégen yéziliridin adem toshup kelgen chong aptobustin alte aptobus qatar tizilip turatti. Méni ekirip bir yaqqa turghuzup qoydi. Kimlikimni chiqardim, késellik ispatimni körsettim. Ular ademlerni tekshürüp, tügmilik yaki sértmiliq kiyimliri barlirini yeshtürüp, chemlik ayaghliri barlirini saldurup, andin lagérgha kirgüzidiken. Bu arida bir momayni élip kirip tekshürdi. Shunche xeqning aldida uning tügmilik popaykisi bilen uzun köynikini mejburiy salghuzup, yaghliqini béshidin yuluwaldi. Bichare momay qarshiliq qilip baqti, emma ular uningghimu qarimidi, perishte süpet bir momayni bir demde 'jin' gha oxshitip qoydi. Andin u momayni yalingachlap xeqning aldida xorlidi. U momayning peqet heremge bérishqa tizimlitip qoyghanla 'gunahi' bar iken."

Tursun'ayning eslep bérishiche, saqchilar alte aptobustiki ademni chüshürüp, erlerni bir yaqqa, ayallarni bir yaqqa heydep mangghan؛ ayallarning peryadi, balilarning yigha-zarisi goya qiyamet menzirisini hasil qilghan.

Saqchilar tursun'ayni qatmu-qat ishik we belgilen'gen siziqlardin ötküzüp bir kamérgha qamighan, u bu kamérgha kirgende ichide on ayal bar bolup, arqidin héliqi momaynimu bu kamérgha ekirip qoyghan. Shuning bilen uning qiyin-qistaq we azabqa tolghan dehshetlik künliri bashlan'ghan

Tursun'ay ziyawudun ghuljaning künes nahiyesidin bolup, 1978-yili tughulghan. 2008-Yili 6-ayda bu nahiyediki xalmirza xaliq isimlik qazaq doxtur bilen toy qilghan. Tursun'ay éri bilen birlikte 2011-yili qazaqistan'gha köchüp chiqqan we bir oghulluq bolghan؛ éri qazaqistan puqraliqigha qobul qilin'ghan bolsimu, özi Uyghur bolghini üchün ret qilin'ghan. Tursun'ay 2016-yili 11-ayda tughqanlirini yoqlash we dawalinish üchün yurtigha qaytqanda pasporti tartiwélinip, 2017-yil 4-ayda künestiki atalmish "Terbiyelesh merkizi" ge yighiwélin'ghan, 2018-yil 3-ayda lagérgha qayta qamalghan. Qazaqistandiki érining qayta-qayta yol méngishi bilen 2018-yili 12-ayning 26-küni qoyup bérilgen. 2019-Yili 26-séntebirde qazaqistan'gha kirgen. Shundin buyan u lagér shahiti süpitide axbarat wasitilirining ziyaritini qobul qilip kelgen bolup, qazaqistan puqrasi bolmighanliqi üchün hayati her waqit tehdit astida iken.

Közetküchilerning mölcherlishiche, hazir Uyghur élide her xil namlar astida 1200 etrapida chong-kichik lagér bolup, uninggha bir milyondin üch milyon'ghiche Uyghur we bashqa musulman xelq qamalghan. Lagérdin qutulup chiqip guwahliq bergen ömer bék'ali, méhrigül tursun, gülbahar jélilowa, sayragül sawutbay qatarliq lagér shahitliri u yerdiki qebih jinayetlerni dunyagha ashkarilighanidi. Tursun'ay ziyawudun atalmish "Terbiyelesh merkizi" bolghan ochuq lagér bilen qiyin-qistaq we jinayet makani bolghan yépiq lagérning her ikkisige kirip chiqqan lagér shahiti bolush süpiti bilen ilgiri bilinmigen bezi tepsilatlarni ashkarilap berdi. Uning éytishiche, lagérgha kirgen her bir tutqun qarimaqqa oxshash zulumgha uchrighandek qilsimu, bashtin kechürgen échinishliq qismetliri, uchrighan xorluq we ten jazaliri bir-birige oxshash ketmeydiken. Yeni her bir zulumgha uchrighuchining sözlep tügitelmigüdek dehshetlik kechmishliri bolidiken.

Tursun'ayning lagérdiki kechmishlirige qiziqsanglar, dawamini kéyinki programmimizdin anglighaysiler.

Toluq bet