Лагер шаһити турсунай зиявудун: «йүрикимдин һазирғичә қан ақиду» (2)

Ихтиярий мухбиримиз җәвлан
2020-05-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
2018-Йили 12-айниң ахири лагердин һаят қутулған уйғур шаһит турсунай зиявудун ери вә балиси билән. 2019-Йили сентәбир, қазақистан.
2018-Йили 12-айниң ахири лагердин һаят қутулған уйғур шаһит турсунай зиявудун ери вә балиси билән. 2019-Йили сентәбир, қазақистан.
RFA/Gülchéhre

Программимизниң биринчи қисмида, турсунай зиявудунниң күнәстики аталмиш «тәрбийәләш орни» ға йиғивелинғандин кейин тартқан күлпәтлири, иккинчи қетим у орундин йөткилип, техиму қәбиһ җаза лагериға киргән күни көргән қорқунчлуқ ишлар һәққидә мәлумат бәргәнидуқ. Бу қисимда униң җаза лагериға киргәндин кейинки қабаһәтлик кәчмишлири вә йүрикини ләхтә қилған азаблиқ әслимилири һәққидә қисқичә хәвәр беримиз.

Турсунай лагерға қамалғандин кейин башқа аялларға охшашла бир-бирләп тартип чиқирилип сорақ қилинған. Униң ейтишичә, бу сорақлар әмәлийәттә кишини тәтүр қийнаш, бир амал қилип җинайәт артиш, етирап қилмиса қийин-қистаққа елип җазалаш, мәҗбурий иқрар қилдуруш, төһмәтнамигә мәҗбурий қол қойдуруш җәряни икән.

Лагерға киргән аялларға артилған аталмиш «җинайәт» ләр һәққидә тохталған турсунай җазаси 5 йилдин төвән болғанларниң қамақта қелип, 5 йилдин юқири болғанларниң түрмигә әкитилидиғанлиқини баян қилди. У көп балилиқ болуш сәвәбидин лагерға қамалған бир аялниң еғир дәриҗидә хорланғанлиқини, андин узун йиллиқ кесилип, түрмигә елип кетилгәнликини йиғлап туруп сөзләп бәрди.

Турсунай илгири радийомизниң зияритини қобул қилип, түрминиң ичидики қабаһәтләрни ашкарилиғаниди. Буниң ичидә лагердикиләрни түзүк тамақ бәрмәй қийнаш, һаҗәтханида йетәрлик вақит бәрмәй қийнаш, кечиси бир-биригә пост қоюп ухлатмай қийнаш, аялларниң чечини кесиветиш, мәҗбурий үзүк салдуруш, кечиси яш қиз-аялларни чақиртип елип кетиш… дегәндәк қәбиһ җинайәтләр һәммигә мәлум болғаниди. Бу қетимқи зияритимиздә турсунай буларға аит тәпсилий мәлумат бәргәндин башқа йәнә лагердики бу қийнашларға чидимиған кесәлчан аялларниң һәммидин бәк қийнилидиғанлиқини, тенидә әслидинла кесәллик яки өсмә бар аяллар ағрип, бәдинидин қан еқип турсиму сақчи-гундипайларниң кари болмайдиғанлиқини, ечиниш билән тилға алиду. Бәзидә ишик алдида сақчилар сөрәп елип маңған өлүкләрни ғил-пал көрүп қалидиғанлиқини, буниңдин бәлким бәзи аялларниң лагердила өлүп кәткән болуши мумкинликини ейтиду.

Турсунай өзи сестра болғачқа йенидики аялларниң җисманий вә роһий сағламлиқиға һәр вақит диққәт қилип турған болуп, кесәлдин йиқилип қалған һәмраһлириға һечқандақ иш қилип берәлмисиму, роһий җәһәттин уларға мәдәт берип турған. Униң ейтишичә, лагердики аяллар психикилиқ җәһәттә еғир зәрбигә учрайдикән, уларниң нервисиға әң тәсир қилидиған нәрсә қийнаш, налә-пәряд авази икән. Улар «нөвәт йәнә бизгә келиду» дәп ойлап, һәр вақит қорқунч, әнсизлик, вәһимә ичидә яшайдикән, бәзилири шу қорқунч түпәйлидин елишип сараң болуп қалидикән. Турсунай шундақ қабаһәтлик күнләрдә өзини чиң тутуп, каллидин кәтмәй яшашниң асан әмәсликини, болупму аяллар үчүн буниң интайин тәсликини баян қилиду. У «бу күнләрму өтүп кетиду» дегән үмид билән уларға тәсәлли бериду, әмма узаққа созулған хорлаш вә қийнашлар уларни еғир һалсиритиду.

Лагердин чиққан турсунай, ашу қабаһәтлик, қорқунчлуқ лагер һаятиниң йүрикини қанитип, қәлбидә өчмәс яра пәйда қилғанлиқини, гәрчә хитайниң түрмисидин қутулған болсиму, у йәрдә қалған қериндашлирини ойлисила йүрикиниң йәнә қан йиғлайдиғанлиқини, улар лагердин чиқмиған әһвалда сиртқи дунядики инсанларниң ғәпләт вә бипәрвалиқ билән яшишиниң номус икәнликини баян қилиду һәмдә лагерларни тақаш үчүн барлиқ уйғурлар вә дуня җамаәтчиликиниң давамлиқ тиришчанлиқ көрситиши керәкликини тәкитләйду.

Һәммигә мәлум болғинидәк, лагерлар мәсилиси оттуриға чиққан үч йилдин буян хитай һөкүмити бу җинайитини тохтатмиди, бәлки уни һәр хил намлар билән ниқаплап, лагерларниң қурулмиси яки түзүлмисини өзгәртип, йеңи-йеңи шум пиланлирини ишқа селишқа башлиди. Америкада яшаватқан көзәткүчи илшат һәсән әпәндиниң қаришичә, лагерлар һазир сан җәһәттин азайған билән, көләм җәһәттин кеңәйгән. Лагерға соланған 3 милйон кишидин тәхминән бир милйони ичкиридики хитай түрмилиригә йөткәлгән, бир милйони уйғур районидики түрмә вә түрмә характеридики завутларға йолланған, йәнә бир милйончә киши лагерларда хорланмақта икән.

Юқирида турсунай зиявудунниң қан вә көз йешиға толған лагер әслимиси һәққидә қисқичә мәлумат бәрдуқ. Шуниң билән бу программимиз аяғлашти. Аңлиғиниңларға рәһмәт.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт