Lagér shahiti tursun'ay ziyawudun: "Yürikimdin hazirghiche qan aqidu" (2)

Ixtiyariy muxbirimiz jewlan
2020-05-14
Élxet
Pikir
Share
Print
2018-Yili 12-ayning axiri lagérdin hayat qutulghan Uyghur shahit tursun'ay ziyawudun éri we balisi bilen. 2019-Yili séntebir, qazaqistan.
2018-Yili 12-ayning axiri lagérdin hayat qutulghan Uyghur shahit tursun'ay ziyawudun éri we balisi bilen. 2019-Yili séntebir, qazaqistan.
RFA/Gülchéhre

Programmimizning birinchi qismida, tursun'ay ziyawudunning künestiki atalmish "Terbiyelesh orni" gha yighiwélin'ghandin kéyin tartqan külpetliri, ikkinchi qétim u orundin yötkilip, téximu qebih jaza lagérigha kirgen küni körgen qorqunchluq ishlar heqqide melumat bergeniduq. Bu qisimda uning jaza lagérigha kirgendin kéyinki qabahetlik kechmishliri we yürikini lexte qilghan azabliq eslimiliri heqqide qisqiche xewer bérimiz.

Tursun'ay lagérgha qamalghandin kéyin bashqa ayallargha oxshashla bir-birlep tartip chiqirilip soraq qilin'ghan. Uning éytishiche, bu soraqlar emeliyette kishini tetür qiynash, bir amal qilip jinayet artish, étirap qilmisa qiyin-qistaqqa élip jazalash, mejburiy iqrar qildurush, töhmetnamige mejburiy qol qoydurush jeryani iken.

Lagérgha kirgen ayallargha artilghan atalmish "Jinayet" ler heqqide toxtalghan tursun'ay jazasi 5 yildin töwen bolghanlarning qamaqta qélip, 5 yildin yuqiri bolghanlarning türmige ekitilidighanliqini bayan qildi. U köp baliliq bolush sewebidin lagérgha qamalghan bir ayalning éghir derijide xorlan'ghanliqini, andin uzun yilliq késilip, türmige élip kétilgenlikini yighlap turup sözlep berdi.

Tursun'ay ilgiri radiyomizning ziyaritini qobul qilip, türmining ichidiki qabahetlerni ashkarilighanidi. Buning ichide lagérdikilerni tüzük tamaq bermey qiynash, hajetxanida yéterlik waqit bermey qiynash, kéchisi bir-birige post qoyup uxlatmay qiynash, ayallarning chéchini késiwétish, mejburiy üzük saldurush, kéchisi yash qiz-ayallarni chaqirtip élip kétish… dégendek qebih jinayetler hemmige melum bolghanidi. Bu qétimqi ziyaritimizde tursun'ay bulargha a'it tepsiliy melumat bergendin bashqa yene lagérdiki bu qiynashlargha chidimighan késelchan ayallarning hemmidin bek qiynilidighanliqini, ténide eslidinla késellik yaki ösme bar ayallar aghrip, bedinidin qan éqip tursimu saqchi-gundipaylarning kari bolmaydighanliqini, échinish bilen tilgha alidu. Bezide ishik aldida saqchilar sörep élip mangghan ölüklerni ghil-pal körüp qalidighanliqini, buningdin belkim bezi ayallarning lagérdila ölüp ketken bolushi mumkinlikini éytidu.

Tursun'ay özi séstra bolghachqa yénidiki ayallarning jismaniy we rohiy saghlamliqigha her waqit diqqet qilip turghan bolup, késeldin yiqilip qalghan hemrahlirigha héchqandaq ish qilip bérelmisimu, rohiy jehettin ulargha medet bérip turghan. Uning éytishiche, lagérdiki ayallar psixikiliq jehette éghir zerbige uchraydiken, ularning nérwisigha eng tesir qilidighan nerse qiynash, nale-peryad awazi iken. Ular "Nöwet yene bizge kélidu" dep oylap, her waqit qorqunch, ensizlik, wehime ichide yashaydiken, beziliri shu qorqunch tüpeylidin éliship sarang bolup qalidiken. Tursun'ay shundaq qabahetlik künlerde özini ching tutup, kallidin ketmey yashashning asan emeslikini, bolupmu ayallar üchün buning intayin teslikini bayan qilidu. U "Bu künlermu ötüp kétidu" dégen ümid bilen ulargha teselli béridu, emma uzaqqa sozulghan xorlash we qiynashlar ularni éghir halsiritidu.

Lagérdin chiqqan tursun'ay, ashu qabahetlik, qorqunchluq lagér hayatining yürikini qanitip, qelbide öchmes yara peyda qilghanliqini, gerche xitayning türmisidin qutulghan bolsimu, u yerde qalghan qérindashlirini oylisila yürikining yene qan yighlaydighanliqini, ular lagérdin chiqmighan ehwalda sirtqi dunyadiki insanlarning gheplet we biperwaliq bilen yashishining nomus ikenlikini bayan qilidu hemde lagérlarni taqash üchün barliq Uyghurlar we dunya jama'etchilikining dawamliq tirishchanliq körsitishi kéreklikini tekitleydu.

Hemmige melum bolghinidek, lagérlar mesilisi otturigha chiqqan üch yildin buyan xitay hökümiti bu jinayitini toxtatmidi, belki uni her xil namlar bilen niqaplap, lagérlarning qurulmisi yaki tüzülmisini özgertip, yéngi-yéngi shum pilanlirini ishqa sélishqa bashlidi. Amérikada yashawatqan közetküchi ilshat hesen ependining qarishiche, lagérlar hazir san jehettin azayghan bilen, kölem jehettin kéngeygen. Lagérgha solan'ghan 3 milyon kishidin texminen bir milyoni ichkiridiki xitay türmilirige yötkelgen, bir milyoni Uyghur rayonidiki türme we türme xaraktéridiki zawutlargha yollan'ghan, yene bir milyonche kishi lagérlarda xorlanmaqta iken.

Yuqirida tursun'ay ziyawudunning qan we köz yéshigha tolghan lagér eslimisi heqqide qisqiche melumat berduq. Shuning bilen bu programmimiz ayaghlashti. Anglighininglargha rehmet.

Toluq bet