Нейтин дудлес, турсунҗан нурмәмәткә охшаш тутқундики уйғур зиялийлири үчүн аваз чиқиридиғанлиқини билдүрди

Мухбиримиз нуриман
2022.11.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Нейтин дудлес, турсунҗан нурмәмәткә охшаш тутқундики уйғур зиялийлири үчүн аваз чиқиридиғанлиқини билдүрди Америкадики “йипәк йоли тинчлиқ һәрикити” җәмийитиниң қурғучиси нейтин дудлес(Nathan Duddles) әпәнди уйғур зиялийси турсунҗан нурмәмәт һәққидә гуваһлиқ бәрмәктә. 2022-Йили 10-ноябир.
Silk Road Peace Project

Америкадики “йипәк йоли тинчлиқ һәрикити” җәмийитиниң қурғучиси нейтин дудлес әпәнди йеқинда иҗтимаий таратқуларда тутқундики уйғур зиялийси турсунҗан нурмәмәт һәққидә гуваһлиқ бәргән. У гуваһлиқ видийосида турсунҗан нурмәмәтниң америкадики оқуш һаяти вә хитайға қайтқандин кейинки хизмәт һаятини қисқичә тонуштурған. У, мушундақ мувәппәқийәт қазанған бир уйғур зиялийсиниңму хитай һөкүмити тәрипидин “әсәбийлик” билән әйиблинип, тутқун қилинғанлиқидин һәйран қалғанлиқини тилға алған.

Мәлум болушичә, турсунҗан нурмәмәт 2009‏-йилидин 2016‏-йилиғичә америкада оқуған вә хизмәт қилған болуп 2016-йили вәтәнгә қайтқан икән. У 2017-йилиниң ахири шаңхәй тоңҗи университетиға хизмәткә чүшкән. Бу җәрянда тордики илмий паалийәтлирини изчил давамлаштуруп кәлгән. У торда “турсунҗан билгә” нами билән тонулған болуп, өткән йили 4‏-ай әтрапида тор дунясидин туюқсиз йоқап кәткән. Радийомизниң әйни вақиттики тәкшүрүшлири давамида, телефонимизни қобул қилған тоңҗи университетиниң хадими униң тутқунда икәнликини дәлиллигән иди.

Нейтин дудлес әпәнди турсунҗан нурмәмәт үчүн бәргән гуваһлиқи һәққидә радийомизниң мәхсус зияритини қобул қилди. У мундақ деди: “турсунҗан нурмәмәт үчүн мәхсус гуваһлиқ беришимниң сәвәби шуки, униң ирқий қирғинчлиқ йүз бериватқан мәзгилдә хитайқа қайтқанлиқи мениң диққитимни тартти. Мениңчә, у өзиниң кәспий җәһәттики артуқчилиқиға ишәнгән. У өзиниң илмий тәтқиқатлири хитайниң илмий тәтқиқат саһәсигиму пайдилиқ болғачқа, өзигә бир иш болмайду, дәп қарап хитайға қайтқан. Әмма ахирида уму башқа уйғур зиялийлириға охшаш тутқун қилинған. Униң әһвали шуни көрситидуки, хитай һөкүмити илмий тәтқиқатлар арқилиқ хитайниң тәрәққиятиға төһпә қошушни халайдиған уйғур зиялийлириға һечқандақ еһтияҗи йоқ, һәтта илим саһәсидики уйғурларниму “әсәбийлик” яки башқа җинайәтләргә бағлап тутқун қиливериду. Хитай һөкүмитинң бу хил сиясәтлири пәқәт әқилгә сиғмайду. Турсунҗанниң әһвали хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан сияситиниң қанчилик бимәнә вә адаләтсиз икәнликини наһайити ениқ көрситип бериду.”

Нейтин дудлес әпәнди йеза-игилик мутәхәссиси болуп, у 1988-йили үрүмчигә барған. У уйғурлар арисида 19 йилдәк яшиған. Уйғурларниң бешиға келиватқан нөвәттки ирқий қирғинчилиқни дуняға аңлитиш үчүн, у актип һәрикәт қилип кәлмәктә. Өткән йили авғустта у 780 километирлиқ “уйғурларға әркинлик сәпири”, йәни далада пиядә меңиш һәрикитини елип барған.

У америкада нурғун кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә паалийәтчиләр билән бирликтә америка хәлқигә уйғурларниң әһвалини аңлитишқа қатнашқан. У өзи қурған “йипәк йоли тинчлиқ һәрикити” җәмийити һәққидә тохтилип, бу җәмийәтниң сиясәткә бәк арилашмайдиған, әмма уйғурларға ярдәм қилишни халайдиғанлар үчүн һазирланған бир сәһнә икәнликини билдүрди.

У, уйғурлар дуч келиватқан вәзийәтниң һәқиқәтәнму еғир икәнликини, лекин америкадики вә дуняниң башқа җайлиридики һәр бир кишиниң өзигә чушлуқ мәсулийәтни ада қилса, бу адаләтсизликләрни тохтитишқа мумкин болидиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: “бир-бирләп тутулуп кәткән зиялийларни өз ичигә алған уйғур хәлқи күнсери күчийиватқан хитай һөкүмитиниң бастурушлири алдида интайин аҗиз һаләттә турмақта. Лекин мән тарихтики адаләтсизликләр вә ахирида җазаға тартилған залимларни ойлиғинимда йәнила үмдлинимән. Дуняда йәнила адаләтни сөйидиған кишиләр вә һөкүмәтләрниң барлиқиға ишинимән. Уйғурларниң әһвалиға көңүл бөлидиған дөләтләрму көпийиватиду. Дуня тарихиға қарайдиған болсақ, һәр қандақ бир зулумниң ахирида йәнила адаләт арқилиқ ғәлбә қилғанлиқини көримиз. Бу зулум бәлким бәк узун сүрүши, һәтта бизниң һаятимиз бу адаләтни көрүшкә йәтмәслики мумкин. Лекин ахирида адаләтниң ғәлбә қилидиғанлиқи ениқ. Әлвәттә, мән уйғурларниң әркинликкә чиқишиниң унчә узун сүрмәсликини үмид қилимән. Шуңа мениң һәммәйләнгә дәйдиғиним, бу бир узунға созулидиған җәрян, шуңа һәргиз ваз кәчмәсликимиз керәк. Өзимизгә чүшкән вәзипә кечик болсиму, биз уни һеч ишқа яримайду, дәп қарисақму, әмма бу мәсулийәтни чоқум ада қилишимиз керәк.”

У зияритимизниң ахирида өзиниң турсунҗан нурмәмәткә охшаш зиялийлар үчүн гуваһлиқ беришни давамлаштуридиғанлиқини билдүрди: “әгәр силәр мушуниңға охшайдиған тутқун қилинғанларниң әһвалини билсәңлар, тәпсилатини маңа әвәтсәңлар болиду. Мән турсунҗаниң делосиға охшаш техиму көп гуваһлиқ видийолирини ишләп тарқитишни давамлаштуримән.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.