Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати ақсудики зор тутқунға қурбанлиқ қилинғанларниң тизимликини елан қилди

Мухбиримиз ирадә
2020-12-09
Share
Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати ақсудики зор тутқунға қурбанлиқ қилинғанларниң тизимликини елан қилди Чоң санлиқ мәлуматни көзитиш тәдбирлириниң тәсвирлиниши. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати(HRW) дин бадиучао ишлигән.
HRW/Badiucao

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати ақсуниң мәлум бир йеридә тутқун қилинип лагерға қамалған 2000 уйғурниң чоң санлиқ мәлумат амбиридики учури һәққидә бир парчә муһим доклат елан қилди. Бу тизимликкә "ақсу тизимлики" дәп нам берилгән. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң тәтқиқатчилири бу тизимликни тәтқиқ қилиш, тәкшүрүш нәтиҗисидә тизимликтики 2000 уйғурниң "универсал бирләшмә мәшғулат суписи" дәп атилидиған чоң санлиқ мәлумат амбири тәрипидин қара чикит қоюлуп, тутқун қилинған кишиләр икәнликини байқиған.

Доклатта улар мундақ дегән: "ениқ көрүнүп туридики, универсал бирләшмә мәшғулат суписи (IJOP) ‹ақсу тизимлики' дики бу 2000 кишигә чикит урған, йәрлик хадимлар әһвални баһалап чиққандин кейин, уларни лагирларға әвәткән."

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири һәққидики алий тәтқиқатчиси мая ваң бүгүн бизниң зияритини қобул қилип, мундақ деди: "‹ақсу тизимлики' дә 2000 кишиниң немә үчүн чоң санлиқ мәлумат амбири тәрипидин чикит қоюлғанлиқи вә ақивәттә лагерларға әвәтилгәнлики йезилған. Бу сәвәбләр ‹намаз оқуш, қуран оқуш, чәт әлләрдә уруқ-туғқини болуш яки улар билән бир қанчә қетим телифонлашқан болуш' қатарлиқлардин ибарәт. ‹Ақсу тизимлики' хитай һөкүмитиниң уйғур районида һечқандақ қануний тәртип болмай туруп, өз мәйличә вә кәң көләмлик тутқун йүргүзүватқанлиқини йәниму ениқ испатлап бериду."

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати 2018-йили 2-айда тунҗи қетим бу универсал бирләшмә мәшғулат суписи һәққидә доклат елан қилған. Улар бу доклатида хитай һөкүмити районда йолға қойған бу санлиқ мәлумат амбириниң райондики һәрбир уйғурниң күндилик паалийәтлиригә аит камера көрүнүшлири билән башқа барлиқ хусусий учурлирини өз-ара бирләштүрүш арқилиқ униңға чекит қоюп маңидиғанлиқини, йәрлик даириләрниң чекит қоюлған кишиләрниң әһвалини мулаһизә қилип чиққандин кейин андин уларниң бәзилирини лагерларға әвәтидиғанлиқини ашкарилиған. Андин 2019-йилидики йәнә бир доклатида, юқириқи бу чоң санлиқ мәлуматиға әвәтилидиған учурларниң зор бир қисминиң уйғурларниң янфонлириға орнитилған сақчи җасуслуқ әплиридин келидиғанлиқини қәйт қилған.

Мая ваңниң ейтишичә, хитай һөкүмити райондики һәрбир кишини 24 саәт тохтавсиз назарәт қилиш асасида санлиқ мәлумат йиғидиған болуп, һәрқандақ бир нормалсизлиқ бу санлиқ мәлумат амбириниң бир кишигә бәлгә қоюшиға сәвәб болалайдикән. Мәсилән, сиз бир күни нормалдин көпрәк ток ишләткән болсиңиз, яки өзиңизниң аптомобилини һәйдимәй, башқа аптомобил һәйдигән болсиңиз вә яки башқа қол телефон ишләткән болсиңиз дегәндәк.

Мая ваң мундақ дәйду: "биз илгири бу һәқтә елан қилған доклатлиримизда бу системаниң қандақ җәрян қилидиғанлиқини тонуштурған идуқ. Мана һазир бу система тәрипидин чекит қоюлған 2000 кишиниң тизимлики қолимизда турупту. Бу тизимликтики кишиләргә ‹VPN' қолланғанлиқи, ‹Zapya' дәп атилидиған һөҗҗәт ортақлишиш әпини қолланғанлиқи вә лагерларда уруқ-туғқанлири болғанлиқидәк сәвәбләр түпәйлидин чекит қоюп қоюлған. Шуниси ениқки, уйғур елидики кишиләр һечқандақ қанунсиз иш қилмай туруп, нормал күндилик һәрикәтлири сәвәбидин лагирға қамалған."

Доклатта көрситилишичә, "ақсу тизимлики" дики "т" исимлик аял чоң санлиқ мәлумат амбири "сәзгүр дөләтләр билән алақиси бар" дәп чекит қойғанлиқи үчүн лагерға әвәтилгән икән. Тизимликтә бу ‹т' ханимниң 2017-йили 3-айда бир чәт әл номури билән төт қетим телефонлашқанлиқи вә қанчә сиконт сөзләшкәнлики хатириләнгән икән. Буниң билән кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати "т" ханим сөзләшкәнлики илгири сүрүлгән бу чәт әл номуриға телефон қилип синаб баққан вә нәтиҗидә бу номурниң "т" ханимниң чәт әлдә яшайдиған сиңлисиға аитлиқини байқиған.

‹Т' ханимниң сиңлисиниң кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиға ейтишичә, сақчилар униң ачиисни көп қетим өзи һәққидә сорақ қилған икән. У шундин кейин аилиси билән бивастә алақилишалмиған болсиму, башқа йоллар арқилиқ ачисиниң бир мәзгил лагерға қамалғандин кейин қоюп берилгәнлики вә һазир һәптидә бәш күн завутта ишләватқанлиқи, униң аран һәптә ахиридила өйигә қайтишиға рухсәт қилинидиғанлиқидин хәвәр тапқан.

Мая ваң бизгә мундақ дәйду: "мән һәр қетим районда әп берилған бу тутқун үстидә тәтқиқат елип барғинимда калламниң бир йеридә буларниң тутқун қилинишида чоқум бир сәвәб болуши керәк идиғу, һәрқанчә болсиму сәвәбсиз тутқун қилмиғанду, дәп ойлаймән. Әмма һәр қетим ениқланған пакитлар бу кишиләрниң һечқандақ хата иш қилмиғанлиқини, уларниң һәқиқәтәнму сәвәбсиз йәргә тутқун қилинғанлиқини көрситип бериду. Хитай һөкүмити районда кишиләрни халиғанчә, өз мәйличә вә кәң көләмдә тутқун қиливатиду."

"ақсу тизимлики" әслидә радийомиз уйғур бөлүмигә әвәтилгән намсиз учур болуп, бөлүмимиз бу тизимликни кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң тәкшүрүп чиқиши үчүн әвәтип бәргән. Доклатта "ақсу тизимлики" һәққидә төвәндики мәлуматлар берилгән: "гәрчә әвәткүчиниң салаһийити ениқланмиған болсиму, әмма бу тизимлик 80 пирсәнт аһалиси уйғур болған ақсудики мәлум бир орундин кәлгән. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати ‹ақсу тизимлики' дики кишиләрниң һәммисиниң уйғур икәнликигә ишиниду. Тизимликниң йерими дегүдәк әрләр, қалған йерими аяллар. Уларниң тутуп турулуш вақти 2016-йилиниң оттурилиридин 2018-йилиниң ахириғичә болған арилиқни өз ичигә алиду. Бәзи җайларда һәтта бир күнниң өзидила 100 дин артуқ адәм қолға елинған. Мәнбәни қоғдаш үчүн кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатимиз ‹ақсу тизимлики' ниң ениқ орни, ениқ вақти вә бир қисим санларни муҗимәлләштурдуқ."

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати бу тизимликниң чинлиқини дәлилләш үчүн охшимиған усулларни қолланған. Мәсилән, улар бу җәдвәлни уйғур диаспораси билән ортақлашқан, нәтиҗидә бу тизимликтики 18 исим чәт әлләрдики туғқанлири тәрипидин җәзмләштүрүлгән. Бу тизимликтә йәнә 200 гә йеқин кимлик ​​номури бар болуп, улар бу кимлик номурлирини тәкшүргән вә аз дегәндә икки номур хитайниң әдлийә тор бәтлиридики санлиқ мәлуматлар билән охшаш чиққан. Йәнә 27 кишигә аит телефон номуриниң 14ини үндидар арқилиқ тапқан вә уларниң һәммисиниң ақсулуқ уйғурлар икәнлики ениқланған. Лагерлар мәсилисидики мутәхәсссиләрму бу һөҗҗәтләрни тәкшүрүп униң чинлиқини дәлиллигән. Бу тизимлик билән биргә әвәтилгән бир авазлиқ һөҗҗәтниңму ақсудики бир лагер ичидин әвәтилгәнлики дәлилләнгән.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати доклатида "ақсу тизимлики" дики 2000 кишиниң лагерға солинишиға сәвәб болған амилларни түрлири бойичә тәпсили йезип чиққан. Улар төвәндикиләрни өз ичигә алиду: "намаз оқуш, қуран оқуш, балилириға дини сават бериш, хәтмә-қуран, вәз-нәсиһәт аңлаш, сақал қоюш, диний йосунда кийиниш қатарлиқ динға мунасивәтлик сәвәбләр; көп балилиқ болуш, қол телефон әплирини ишлитиш, интернеттә һөҗҗәт һәмбәһирләш қатарлиқ телефон вә интирнеткә мунасивәтлик сәвәбләр; түркийә, сәуди әрәбистан, афғанистан қатарлиқ ‹сәзгүр' дәп бекитилгән дөләтләргә бериш вә яки дөләт ичидә ақсуниң сиртидики җайларға-үрүмчи, қәшқәр, бейҗиң, шаңхәй қатарлиқ җайларға бериштәк саяһәткә мунасивәтлик сәвәбләр; муқим адреси болмаслиқ, бәк көп телефон алмаштуруш, кимлики бойичә тизимлитилған телефон ишләтмәслик, той хети қатарлиқ рәсмий һөҗҗәтләрни ойдуруп чиқириш, йоқап кәткән кимликини башқа бири қолланған болуш, иҗарини вақтида төлимигән болуштәк сәвәбләр. . ."

Бәзи әһвалларда яш болуш, йәни "1980-йиллардин кейин туғулған" болушму "хатирҗәмсиз кишиләр" қатарида тутқун қилинишқа сәвәб болған, йәнә бәзиләр нәччә он йил илгирики һәрикәтлири сәвәбидинму қолға елинған. Мәсилән бир әр 80-йилларниң оттурилирида қуран өгәнгән вә 2000-йилларниң бешида "аялини оринишқа қистиған" дәп қолға елинған. Йәнә бир әһвалда бир аял 2013-йили бир қетим қәшқәргә барғанлиқи вә бир қетим хотәндә бир кечә турғанлиқи үчүн қолға елинған.

Тилға елишқа әрзийдиғини, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати "ақсу тизимлики" дики кишиләрниң үч даириләргә бойсунуш әһвалиға асасән охшимиған дәриҗидә муамилә қилинидиған 3 хил орунға әвәтилидиғанлиқини байқиған. Мәсилән, юваш-юмшақ туруп, ипадиси яхши болғанлар "ортақ башқуруш райони" йәни "普管区" гә әвәтилсә, гәп қайтурған, бойни қаттиқлиқ қилғанлар яки әһвали техиму еғирлар "қаттиқ башқуруш райони" ("严管区") вә "күчлүк башқуруш райони" ("强管区") ға әвәтилгән. Тизимликтә бәзи кишиләрниң кесәл болғанда (яки бала емитиш үчүн) өйигә қайтишқа рухсәт қилинғанлиқи, әмма саламәтлики әслигә кәлгәндин кейин тутуп турушқа қайтурулғанлиқи қәйт қилинған.

Мая ваң радийомизға қилған сөзидә, "ақсу тизимлики" болсун яки "қарақаш тизимлики" болсун, бу пакитларниң һәммисиниң хитай һөкүмитиниң лагер тутқунлирини терорлуқ вә әсәбийликкә бағлишиниң пүтүнләй асасизлиқини көрситип беридиғанлиқини тәкитлиди.

У хитай һөкүмитини дәрһал бу қилмишлирини аяқлаштурушқа чақирди. У мундақ деди: "хитай һөкүмити шинҗаңдики бесимини аяқлаштуруши керәк. Лагерларда вә түрмиләрдә халиғанчә тутқун қилинған кишиләрни дәрһал қоюп бериши керәк. Чоң санлиқ мәлумат амбири қатарлиқ назарәт системилирини бикар қилиши керәк. Чәт әл һөкүмәтлири райондики зулумни аяқлаштуруш йолида конкирет тәдбирләрни қоллиниши керәк, назарәт системиси ширкәтлириниму өз ичигә алған барлиқ мунасивәтлик тәрәпләрни ‹магнетисий қануни' арқилиқ җазалиши керәк."

Һөрмәтлик радийо аңлиғучилар, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң доклатида йәнә йәрликтики әмәлдарларниң өз ағзидин елинған мәлуматлар вә башқа испатлар билән райондики тутқунниң қайси дәриҗидә кәң көләмлик вә халиғанчә бастурулушқа учрайдиғанлиқи тәпсилий йорутуп берилгән болуп, бәзи пакитлар йәнә бу сиситеминиң һазир уйғур елидин башқа бир қисим өлкиләрдиму синақ қилинғанлиқини көрситип бәрмәктикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт