Тутқундики уйғур язғучи пәрһат турсунниң әдәбий иҗадийәтлири истанбулда нәшр қилинди

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2020-08-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур зиялийси пәрһат турсун әсәрлири.
Уйғур зиялийси пәрһат турсун әсәрлири.
RFA/Azigh

Язғучи вә шаир пәрһат турсунниң әдәбий иҗадийәтлири «пәрһат турсун әсәрлири» намида шәрқи түркистан һөрийәт нәшрияти тәрипидин истанбулда нәшр қилинди.

«Пәрһат турсун әсәрлири» үч топлам шәклидә нәшр қилинған болуп, топламларға доктор пәрһат турсунниң шеир вә нәсрлири, һекайә вә прозилири шуниңдәк әдәбият нәзәрийәләргә аит тәтқиқат мақалилири вә лексийәлири киргүзүлгән.

Доктор пәрһат турсун уйғур заманиви әдәбиятиниң вәкил характеридики язғучилириниң бири болуп, у өзигә хас услуби вә өзгичә көз қарашлири билән бүгүнки дәвр уйғур әдәбиятида әң көп талаш-тартиш қилинған вә бәс-муназирә қозғиған әдибләрниң бири болуп қалған.

Пәрһат турсун 1969-йили уйғур дияриниң атуш шәһиридә туғулған болуп, 2011-йили хитай мәркизий милләтләр университетида чағатай тили вә уйғур фолклори кәспи бойичә докторлуқ унваниға еришкән. Оқуш пүттүргәндин кейин үрүмчидики уйғур аптоном районлуқ аммиви сәнәт юртида хизмитини давамлаштурған. 1998-Йили униң «муһәббәт лирикилиридин йүз парчә» намлиқ шеирлар топлими хәлқ нәшрияти тәрипидин нәшр қилинған. Униңдин башқа пәрһат турсунниң йәнә «мәсиһ чөли» намлиқ повестлар топлими билән «өлүвелиш сәнити» намлиқ романи нәшр қилинған.

Истанбулда нәшр қилинған «пәрһат турсун әсәрлири» намлиқ китабқа «өлүвелиш сәнити» романиниң тәһрири, пәлсәпә пәнлири доктори мәмтимин әланиң «пәрһат турсун вә униң әсәрлири тоғрисида» намлиқ чоң һәҗимлик мақалиси киргүзүлгән. Биз язғучи пәрһат турсунниң уйғур әдәбиятида тутқан орни тоғрисида әтраплиқ мәлуматқа еришиш үчүн доктор мәмтимин әлани зиярәт қилдуқ‌. Доктор мәмтимин әла пәрһат турсундин ибарәт заманиви уйғур әдәбиятидики муһим язғучиниң уйғур әдәбияти үчүн немидин дерәк беридиғанлиқи һәққидә тохтитип, мундақ деди: «пәрһат турсун уйғур җәмийитидә болмиған, лекин болуши керәк болған саһәләрдин дерәк бериду. Чүнки у мушу саһәләр һәққидә чоңқур вә үзүл-кесил издәнгүчи, нурғун мувәппәқийәтләргә еришкүчи әдиб. Бу саһәләр у аң еқимини өз ичигә алған модернизм әдәбияти вә кейинки модернизм әдәбиятиға хас услубларниң һәммисидә иҗадийәт елип барди. Пәрһат турсун модернизм вә кейинки модернизм әдәбияти вә күлтүриниң уйғур әдәбиятиға кириши вә шу арқилиқ аллибурун модирнизимлашқан уйғур реаллиқиниң ипадилиниши үчүн қолидин кәлгән тиришчанлиқини көрсәтти. Бу пәрһат турсунниң уйғур әдәбиятидики йеганә ролини вә орнини көрситип бериду.»

Абдивәлий аюп әпәнди зияритимизни қобул қилип, пәрһат турсун әсәрлириниң өзгичилики вә рошән алаһидилики һәққидә тохтилип, мундақ деди: «пәрһат турсунниң әсәрлири аддий кишиләрниң һаятини, реаллиқ алдидики чарисизлиқини, аҗизлиқлирини, азаблирини, тәмтирәш вә юлқунушлирини тәпсилий, инчикә вә өзгичә усулупта ичип бәргән, дәп қараймән.»

Әдәбият тәтқиқатчилириниң қаришичә, пәрһат турсунни уйғур җәмийитини заманиви әдәбият нәзәрийәлири вә дуня әдәбияти билән учраштурған, уйғур җәмийитидики бекинмичилик вә мутиәссипликкә қарши тинмай күрәш қилған уйғур зиялийлириниң типик вәкили дәп қарашқа болидикән. Зияритимиз давамида доктор мәмтимин әла әпәнди пәрһат турсунниң дуня әдәбияти билән болған мунасивити һәққидә тәпсилий тохталди.

Әдәбиятшунасларниң қаришичә, пәрһат турсун әсәрлиридә өзгә хас ипадиләш сәнити болуш билән биргә чоңқур әқлий тәпәккур вә пишқан психик анализи мәвҗут дәп қарашқа болидикән. Биз пәрһат турсунниң идийәси вә әсәрлири һәққидә техиму әтраплиқ мәлуматқа еришиш үчүн доктор мәмтимин әладин «пәрһат турсунни бир мутәпәккур дәп қарашқа боламду?» дегән соални соридуқ. Мәмтимин әла бу һәқтә тохтилип, мундақ деди: «әлвәттә, болиду. Пәрһат турсунниң һаяти бойи өзигә баш қилған мизани, инсанийәтниң шадлиқи вә улуғлуқиниң тәпәккур қилиш арқилиқ келидиғанлиқиға, йәни әқилни ишлитиштин келидиғанлиқиға болған ишиниш вә әмәлийитидә көрситиштин ибарәт. Пәрһат һаяти бойи әқли тәпәккур қилиштин, йеңи тәпәккур қилиштин бир секунтму тохтап қалмиған, кәм учрайдиған әдиблиримиздин бири. Шуниң үчүн униң тәпәккурлиридин пәқәт чоңқурлуқнила әмәс, әслийликни, униңға хас тәпәккурниң сәмәрилирини көрәләймиз.»

Хитай һөкүмитиниң пәрһат турсунға охшаш уйғурларниң һәр саһәдики сәрхиллирини тутқун қилиши вә түрмиләргә ташлиши хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә паалийәтчилири тәрипидин қаттиқ тәнқид қилинмақта. Дуня уйғур язғучилар уюшмисиниң муавин рәиси, шаир мутәллип сәйдулла әпәнди хитайниң пәрһат турсунға охшаш уйғур сәрхиллирини йоқитишқа тиришишиниң сәвәби вә уйғур җәмийитигә көрсәткән тәсири тоғрисида тохтилип, мундақ деди: «пәрһат турсун йирақ тәклимакандин дуняни күзәткән язғучи, пәрһат турсундәк бир язғучиниң қамаққа илиниши хитай һөкүмитиниң уйғурларни дунядин халийлаштуруп, өзиниң рәзил сиясий мәқситигә йәтмәкчи болғанлиқиниң бир хил ипадиси дәп қараймән.»

Хитай һөкүмити 2016-йилиниң ахиридин башлап уйғур диярида кәң көләмдә тутқун қилиш вә җаза лагерларға қамаш сиясити йүргүзгән болуп, нәччә йүзлигән уйғур сәрхиллири хитайниң уйғурларға қаритилған ирқи қирғинчилиқ сиясити түпәйли җаза лагерлирида вә түрмиләрдә һазирғичә тутуп турулмақта. Уйғур заманиви әдәбиятиниң вәкиллиридин һесаблинидиған доктор пәрһат турсунму 2018-йили январда лагерға қамалған болуп, 16 йил кесиветилгәнлики илгири сүрүлмәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт