Йәкәндики қәдимий дохан паша мазарлиқи җиддий йөткәш тәқдиригә дуч кәлди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-09-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Йәркән наһийә базири бағ мәһәллә чиқарған дохан паша мазарлиқини җиддий йөткәш тоғрисидики уқтуруши. 2019-Йили июл.
Йәркән наһийә базири бағ мәһәллә чиқарған дохан паша мазарлиқини җиддий йөткәш тоғрисидики уқтуруши. 2019-Йили июл.
Oqurmen Teminligen

Йеқинқи йиллардин буян уйғурларға аит мазар-мәқбәриләрниңму хитай даирилириниң уйғурларға қарита елип бериватқан мәдәнийәт қирғинчилиқиниң обйектиға айлиниватқанлиқи мәлум, йеқинда радиомизға кәлгән испатлиқ мәлуматларға асасланғанда даириләр йәркән наһийә базири бағ мәһәллә иҗтимаий районниң қарши тәрипидики дохан паша мазарлиқини җиддий йөткәшкә башлиған. Ениқлашлиримиз давамида, мәзкур қәдимий мазарлиқни өз ичигә алған униң әтрапидики йәркәнниң қәдими шәһәр сепили йәни «ханиқа дәрваза» си вә униң әтрапидики миң йиллиқ тарихқа игә қәдимий мәһәллиләрниңму чеқип түзлиниватқанлиқи ашкариланди.

Аңлиғучилиримиздин бириниң радийомизға әвәткән сүрәтлик учуридин ашкарилинишичә, бу йил-7 айда йәкән наһийә базарлиқ һөкүмәткә қарашлиқ бағ мәһәллә комитети, бағ мәһәллиси аһалә комитет удулидики дохан паша қәбристанлиқни йөткәш һәққидә «җиддий уқтуруш» чиқирип, уни аһалә комитет қоруси вә мәһәллә ичидики аммиви сорунларға чаплап қойған. Уқтурушта дохан паша қәбристанлиқниң оданлиқ йезиси 12-кәнт ‏-4 қәбристанлиққа йөткилидиғанлиқи, қәбрә игилириниң 2019-йили-7-айниң-7 күнидин 7-айниң 19-күнигичә, йәни икки һәптигиму йәтмигән вақит ичидә җәсәт сөңәклирини йөткәп кетиши, вақтида йөткимигәнләрниң ақивитигә өзи игә болидиғанлиқи агаһландурулған.

Биз бу уқтурушқа асасән, йәркән даирилири вә базарлиқ бағ мәһәллә комитети билән алақилишип, дохан паша қәбристанлиқини көчүрүшниң сәвәблирини сорашқа тириштуқ, әмма мәһәллә бир қанчә күнлүк урунушлиримиз җәрянида гәрчә бағ мәһәллә комитетидин ахири бир хитай хадим телефонни алған болсиму, бу һәқтә өзиниң һечнемә билмәйдиғанлиқини тәкрарлиғандин башқа җаваб бәрмиди.

Йәркән наһийәлик пилан комитетиға уланған телефонимизға җаваб бәргән хитай хадимдин йәркән наһийә бағ мәһәллидики дохан паша мазарлиқини йөткәшниң сәвәби вә бу һәқтики һөкүмәт қурулуш пиланлири һәққидә соридуқ, бирақ бу хадим бизниң әркин асия радийосидин телефон қиливатқанлиқимизни билип җаваб беришни рәт қилди. Хәлқниң қәбрә көчүрүшкә болған инкаслирини билиш мәқситидә, мазар әтрапида олтурушлуқ аһалиләргә телефон қилған болсақму телефонлар уланмиди.

Йәркән өзидики аммидин мәзкур мазарлиқ һәққидә ениқ мәлумат елиш имканийити болмиғанлиқи сәвәблик биз йәкәндин чәтәлләргә көчүп чиққан муһаҗир уйғурлар арқилиқ толуқлима мәлуматлар елишқа тириштуқ. Йеқинқи йилларда түркийәгә көчүп чиққан йәкәнлик тиҗарәтчи уйғурлардин бирәйлән авази вә исмини йошуруп қелиш шәрти билән дохан паша мазири вә униң әтрапидики мәһәллиләр һәққидә билидиғанлирини ортақлашти.

Бу киши өзиниңму илгири бағ мәһәллидә өйи болған вә у әтрапта өй-мүлүк содиси билән шуғулланғанлиқи үчүн у әтрапни яхши билидикән. Униң гогул хәритиси вә бир қисим сүний һәмраһ сүрәтлирини анализ қилиш арқилиқ чүшәндүрүшичә, йәкән базири йәкәнниң қәдимий мәһәллилири җайлашқан даирә болуп, бағ мәһәллә комитети болса буниң мәркизидики мәһәллә райони. Көчүрүлмәкчи болған дохан паша қәбристанлиқи бағ мәһәллә қәбристанлиқи дәпму атилидиған болуп, бағ мәһәллә комитетиниң удулиға тоғра келидикән.

У, гогул, бәйду қатарлиқ тор хәритә сәһипилиридин орун бәлгилиши нәтиҗисидә тапқан сүрәтләрдин дохан паша мазарлиқи вә униң әтрапидики туралғу өйләр чеқиветилгәнлики мәлум болди. Чеқип түзләнгән бу тәвәликтә җәмий төт мәсчит вә икки мазарлиқ бар икән. Бу мазарниң бири дәл дохан паша мазарлиқи. Униң илгири сүрүшигә қариғанда чеқилған бу районда тәхминән 1000дин артуқ шәхсий туралғу бар икән.

Бу өйләр йәкән наһийә базириниң кона шәһәр райони тәвәликидә болуп, шимал тәрипи 1000 йиллиқ тарихқа игә йәкән җами мәсчитигә 500 метирла келидикән.

Йәнә шимал тәрипи йәнә һазирқи хәлқ бағчисиға пәқәт 30 метир келидиған йеңи ясалған йол билән айрилип туридикән. Бу йәрниң шәрқи ٫җәнуби вә ғәрбий тәрәплиридики мәһәллиләрму йәкәнниң қәдими шәһәр сепили ичигә тоғра келидиған болуп, гәрчә сепил узақ тарихий дәврләрдин буян асасән чеқилип бузулған болсиму, әмма һазирму бу сепилниң бәзи излири сақланған. Йәрлик хәлқ дәл мушу әтрапни йәкән шәһәр сепилиниң җәнубтики дәрвазисини әслидики қәдими нами билән йәни «ханиқа дәрвазиси» дәп атап кәлмәктә икән.

Бу кишиниң ейтишичә, йәнә мәзкур мәһәллидә сәидийә дәврлиридә бәрпа қилинған бир гүл бағчиси болғанлиқи шундақла униң әтрапида йәнә нурғун амутлуқ, анарлиқ бағлар болғанлиқи, мәһәллидики кишиләрниң ата мирас қорулириму асасән бағ-вараңлиқ вә гүзәл болғанлиқи үчүн, әзәлдин «бағ мәһәллә» дәп атилип кәлгәникән.

Йәкәнниң уйғурлар дияридики сәидийә ханлиқидәк бүйүк ханиданлиқларниң пайтәхти болған тарихий вә мәдәний макан икәнлики һәммигә мәлум. Һәтта йәкән тарихи һәққидә хитай өзи тарқатқан һөкүмәт торидиму «тарихий материялларда хатирилинишичә, йәкәнниң тарихи 3000 йилдин артуқ» дәп йезилған.

1960-Йилларда түркийәгә көчүп чиққан йәкәнлик муһаҗирлардин һамидхан гоктүрк әпәнди дәл йәкән базирида туғулуп өскән болуп, аниси уни кичикидә әгәштүрүп дохан паша мазириға тавап қилғили апарған икән. Униң есидә қелишичә йәрлик амма бу қәдимий мазарлиқни дохан әмәс бәлки доған паша мазарлиқи дәп атап кәлгән болуп чоң вә бәк қәдими гүмбәзлик мазар икән. Әмма һамидхан әпәнди бу мазарлиққа қандақ кишиләрниң дәпнә қилинғанлиқиниң хатирисидә қалмиғанлиқини билдүрди.

Мазар тавапчилиқи уйғур хәлқниң мәлум мәниви еһтияҗи, арзуси билән мунасивәтлик болғачқа, бир хил мәдәнийәт сүпитидә та һазирғичә мәвҗут болуп кәлгән. Әмма хитай һөкүмити райондики уйғур вә башқа мусулман түрки хәлқләрни кәң көләмлик тутқун қилип лагерларға қамаш билән биргә, уларға тәвә маддий вә мәниви мәдәнийәт саһәсидә омумйүзлүк хитайлаштуруш һәрикити қозғиған бу мәзгилләрдә мусулман қәбристанлиқлирини йөткәш, қәбриләрдики гүмбәз, ай-юлтуз вә айәтләрни чеқип ташлап, қәбриләрниң ислами хаслиқини пүтүнләй йоқитиш диққәт қозғимақта. Көзәткүчиләр, хитай даирилириниң бу һәрикитини «мәдәнийәт қирғинчилиқи» вә ассимилятсийәниң бир қисми, дәп әйибләп кәлмәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт