En'gliye parlaménti Uyghur qirghinchiliqi heqqide doklat élan qildi

Muxbirimiz eziz
2021-07-20
Share
En'gliye parlaménti Uyghur qirghinchiliqi heqqide doklat élan qildi Uyghur tutqunliri
Photo: RFA

Xitay hökümitining Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliq qiliwatqanliqi herqaysi sahening hemde bir qisim hökümetlerning eyibleshlirige uchrawatqanda, en'gliye hökümitimu bu jehettiki éghir bésimlargha duch kélishke bashlidi. Bolupmu yéqinda en'gliye parlaméntining töwen palatasi qarmiqidiki tashqiy ishlar komitéti "Emdi qaytilanmaydu: büyük biritaniye padishahliqining shinjang we bashqa jaylardiki wehshiylikke qarshi turush mejburiyetliri" témisida 39 betlik mexsus doklat teyyarlap élan qilghan idi. Arqidinla 19-iyul küni mezkur doklatning teklip we tewsiye qismini Uyghurchigha terjime qilip, en'gliye parlaméntining tor bétide élan qildi. Buning bilen en'gliye parlaméntining tor bétide tunji qétim Uyghurche höjjet élan qilindi. 

Doklatta éniq qilip Uyghur diyarida dawam qiliwatqan zulumning xaraktéri "Insaniyetke qarshi jinayet" we "Qirghinchiliq" dep békitilgen. Shuningdek buning aliqachan bekmu qorqunchluq tüs élip bolghanliqi, lagérlargha solan'ghan hemde sani az dégendimu bir milyondin ashidighan Uyghur mehbuslar ishtirak qiliwatqan mejburiy emgek, Uyghur milliy medeniyyti we islam medeniyitining weyran qilinishi, qiz-chokanlarning mejburiy tughalmas qiliwétilishi, medeniyet ochaqlirining yoqitilishi, balilarning a'ile judaliqi dégenlerning hemmisige xitay hökümitining jawabkar bolushi lazimliqi alahide tekitlen'gen. 

Doklatta herqaysi parlamént ezaliri alahide tekitligen yene bir nuqta nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliqqa qarita birleshken döletler teshkilati (b d t) gha oxshash herqaysi dunyawiy teshkilatlardin bashqa en'gliye hökümitiningmu Uyghurlarni hemde ularning milliy medeniyitini qoghdash mejburiyitining barliqi boldi. Doklatta en'gliye hökümitige sunulghan tekliplerning biri hazirqidek ehwalda Uyghurlargha oxshash héchqandaq mudapiye iqtidari bolmighan we tayanchsiz qalghan bir xelqqe her jehettin yardem bérishning zörür ikenliki orun igilidi. Shuning bilen birge béyjingda ötküzülmekchi boluwatqan béyjing olimpik musabiqisini bayqut qilish, qirghinchiliqqa jawabkar shexsler we organlarni jazalash qatarliq tedbirlergimu mexsus sehipiler ajritildi. 

Bu qétimqi doklatni teyyarlap chiqishqa en'gliyediki Uyghur jama'itining zor ejri singgen bolup, shu kishilerning biri bolghan Uyghur pa'aliyetchilerdin rehime mehmut bu heqte ehwal tonushturup, buninggha a'it bezi tepsilatlardin melumat berdi. 

Rehime mehmutning ehwal tonushturishiche, téximu köp Uyghurlarning oqup paydilinishigha qolayliq bolushini közde tutup bu qétimqi doklat alayiten Uyghurchigha terjime qilin'ghan. U bu heqte söz qilip, buning bashqa jaylardiki Uyghur pa'aliyetchiler üchünmu bir muhim paydilinish matériyali bolidighanliqini bildürdi. 

Mezkur doklatni teyyarlashqa mes'ul bolghan töwen palata tashqiy ishlar komitétining re'isi tom tugunxart ependi doklat élan qilin'ghandin kéyin radiyomizning ziyaritini qobul qildi. Biz uningdin en'gliye parlaménti qarmiqidiki tashqiy ishlar komitétining qandaq bolup bundaq bir doklatni ishlep chiqqanliqini sorighinimizda, u kishilik hoquq heqqide söz qilip kéliwatqan bir hökümet qirghinchiliq yüz bergende téximu dadilliq bilen söz qilishi lazimliqini alahide tekitlidi: "Biz dunya miqyasida kishilik hoquqni qoghdash hemde kishilik hoquq asasida hayat kechüridighan biritaniye puqralirining menpe'etlirini qoghdash saheside en'gliye hökümiti némilerni qilalaydighanliqini yene bir qétim közdin kechürüp chiqtuq. Buning ‍chide puqralarning erkin yötkilish we bixeter sayahet qilish hoquqi eng muhim bir mezmun hésaplinidu. Mushundaq bir hökümet üchün xitayning gherbiy qismidiki Uyghur jama'iti duch kéliwatqan ré'alliqqa qarita kökrek kérip dest turush nahayiti zor shija'et telep qilidighan bir herket. Biz hökümettin mushuni qilishni telep qilduq. Men biritaniye hökümitining buningda qandaq meydan élishigha hazir késip birnerse déyelmeymen. Emma shuninggha ishenchim kamilki, hökümitimiz biz chiqarghan bu doklatni estayidilliq bilen oqup chiqidu. Shundaqla bizning 'hökümitimiz buninggha qarita tégishlik herket qollinish zörür' dep qarishimizning orunluq ikenlikini hés qilidu. Téximu muhimi biritanye puqralirining bixestelik yaki sehwenlik sewebidin bu xil zulumlargha shérik bolup qélishining aldini alalaydu. Chünki bu zulumlar mushu esirde otturigha chiqqan eng wehshiyane qilmishlardur." 

Rehime mehmud xanimning bildürishiche, bu doklat yalghuz herqaysi jaylardiki Uyghur jama'itigila emes, yene Uyghur teshkilatlirining xadimliri üchünmu bir muhim paydilinish matériyali hésaplinidiken. U bu heqtimu alahide melumat berdi. 

Biz axirida tashqiy ishlar komitétining re'isi tom tugunxart ependidin mushu doklat arqiliq en'gliye hökümitige qandaq bir sadani anglatmaqchi bolghanliqini sorighinimizda, "Heqler birla shexske yaki kolléktipqa xas emes" dégen idiyeni muhim nuqta qilghanliqini alahide tekitlidi: "Men yollimaqchi bolghan uchur bekmu éniq: biz dunya miqyasidiki kishilik hoquq mesililiri üchün ornimizdin dest turghinimizda, biritaniye puqralirining dölet ichidiki heqlirining kapaletke ige bolushini ‍alahide tekitleymiz. Bu xil heqler depsende qilin'ghanda bolsa bizning bu heqte söz qilishimiz bekmu muhim. Biz yéqinda ular bilen Uyghur tilida sözleshtuq. Buningdimu BBC agéntliqi bu ehwallarni Uyghurlarning tilida élan qilsiken, dégenni oylashtuq. Démekchi bolghinimiz, dunyaning herqaysi jayliridiki hemde xitayning gherbiy qismidiki Uyghurlar söz erkinliki, metbu'at erkinliki we ashkariliq dégenlerdin behrimen bolsun, ularmu aktipliq bilen özlirining ishigha özliri ige bolsun, özlirining kim bolup qalghanliqi sewebidinla basturushqa we jazagha uchrimisun, dégendin ibaret." 

Melum bolushiche, mezkur doklat axirida en'gliye hökümitige bir qatar tewsiyelerni sunush bilen birge "Her qétimliq tiragédiyeler axirlashqanda biz 'emdi qaytilanmaydu' dep kelduq. Bu tiragédiye hazir yene yüz bériwatidu. Hélihem bolsimu uninggha qarshi herketke ötüsh kéchikkenlik bolmaydu" dep xitap qilish bilen axirlashqan.   

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet