B d t kishilik hoquq komissariyati: “Aliy komissarning Uyghur rayonida élip baridighan herqandaq ziyariti cheklimisiz bolushi kérek”

Muxbirimiz erkin
2022.02.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
B d t kishilik hoquq komissariyati: “Aliy komissarning Uyghur rayonida élip baridighan herqandaq ziyariti cheklimisiz bolushi kérek” B d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bashélétning béyjing qishliq olimlikidin kéyin, bu yilning deslepki yérim yili ichide Uyghur élini ziyaret qilishini qobul qilghanliqi, biraq ziyaretning “Dostane” ziyaret bolushi, “Tekshürüshni meqset qilmasliq” ni telep qilghanliqi tekitlen'gen.
AFP/ RFA_Sintash

B d t kishilik hoquq aliy komissariyati ishxanisining xitay bilen 2018-yili 9-aydin béri dawamliship kéliwatqan kishilik hoquq aliy komissarining Uyghur élini ziyaret qilish pilani “Jenubiy xitay etigenlik pochtisi” gézitining ötken heptiki bir xewiri, shundaqla xitay tashqiy ishlar ministirliqining bu heqtiki bayanati bilen yene xelq'ara qiziq témigha aylinip, kishilik hoquq teshkilatlirining diqqitini qozghidi.

Bu xewer kishilik hoquq teshkilatlirida musteqil we cheklimisiz bolmighan herqandaq ziyaret yaki tekshürüsh uning chinliqigha dexli yetküzüdighanliqigha a'it endishilerni kücheytken.

“Jenubiy xitay etigenlik pochtisi” ning xewiride, xitayning b d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bashélétning béyjing qishliq olimlikidin kéyin, bu yilning deslepki yérim yili ichide Uyghur élini ziyaret qilishini qobul qilghanliqi, biraq ziyaretning “Dostane” ziyaret bolushi, “Tekshürüshni meqset qilmasliq” ni telep qilghanliqi tekitlen'gen idi.

Lékin b d t kishilik hoquq aliy komissarining bayanatchisi rawina shamdasani  (Ravina Shamdasani)  1-Féwral küni radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qilip, xitay bilen Uyghur élida élip bérilidighan ziyaret mumkinchilikige da'ir söhbetning dawamlishiwatqanliqi, emma ziyaretning emeliyiti we konkirét waqti toghrisida pikir birliki hasil qilghanliqini ret qildi.

U bu heqtiki su'alimizgha qarita mundaq dédi: “Yaq, lékin élip bérilidighan ziyaret mumkinchilikige da'ir söhbet dawamlishiwatidu. Ziyaretning shertliri alaqidar hökümet bilen muzakire qilinmaqta. Eng muhimi kishilik hoquq ‍aliy komissarining bu dölette ziyarette bolushidur. Ziyaretning sewebi neq meydan'gha a'it 1-qol chüshenchige ige bolush, shundaqla kishilik hoquq weziyitige chétishliq barliq terepler bilen uchrishishtur. Buning emelge éshishish üchün ziyaretning heqiqiy rewishte élip bérilishi muhim. Ziyarette u (ali komissar) nazarettin xaliy halda ammiwi jem'iyetlertiki barliq kishiler (aktiyorlar) bilen körüshelishi we xalighan yerlerge baralishi, shundaqla yuquri derijilik hökümet da'iriliri bilen üchrishalishi kérek. Shunga ziyaret toghrisidiki söhbet dawam qiliwatidu.”

Rawina shamdasani xanimning éytishiche, b d t kishilik hoquq komissarining Uyghur élida élip baridighan herqandaq ziyariti “Cheklimisiz” bolushi kérek iken. Rawina shamdasani bu heqtiki su'allimizgha bergen jawabida, bashélétning ziyaritide ammiwiy teshkilatlar, kishilik hoquqni qoghdighuchilar we zhornalistlar bilen nazaretsiz uchrushishigha yol qoyulushi kéreklikini bildürgen bolsimu, biraq kimler bilen körüshüshni telep qilghanliqini éytmidi. 

U mundaq deydu: “Kishilik hoquq aliy komissarining herqandaq ziyaritining sherti heqiqiy rewishtiki ziyaret bolushi, rayonda cheklimisiz uchrishishlarni élip baralishi lazim. ‍U rayondiki ammiwi teshkilatlar bilen, kishilik hoquqni qoghdighuchilar we zhornalistlar bilen nazarettin xaliy halda uchrishalishi kérek. Qisqisi, heqiqiy rewishtiki ziyaret bolushi hemde yuquri derijilik emeldarlar bilen körüshelishi lazim.”

Xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, b d t kishilik hoquq aliy komissari Uyghur éligha xitay uning Uyghurlargha qarita sadir qilghan jinayetlirini muwapiq usulda tekshürüshige yol qoyghandila bérishi kérek iken. Gérmaniyediki “Tehdit astidiki xelqler jem'iyiti” namliq kishilik hoquq teshkilatining aliy derijilik mehlihetchisi hanno shedlér 1-féwral bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, eksinche bolghan herqandaq ziyaretning peqetla xitayning teshwiqatighila yaraydighanliqini bildürdi.

Hanno shedlér mundaq deydu: “U (bashélét) we uning tekshürüsh ‍ömiki bilen xitay hökümitining sherqiy türkistandiki Uyghur we bashqa musulmanlargha qarita élip barghan sansiz jinayetlirini muwapiq tekshürüshige yol qoyulghandila bérishi kérek. Xitay hökümitining peqet dostane ziyaret üchün kelsingiz bolidu, dégini xitay kompartiyesining teshwiqati, xalash. Bu dégenlik ‛u shertsiz baralmaydu‚ dégenliktur. Shunga u bu ehwalda yaki tekshürüsh élip bérishi yaki ‍özining teyyarlighan doklatini élan qilishi kérek.”

Mishél bashélét ‍ötken yili b d t kishlik hoquq komissariyati ‍ishixanisining Uyghur rayoni heqqide öz aldigha tekshürüsh élip bérishni bashlap, tekshürüsh doklati teyyarlighanliqini élan qilghan, biraq bu doklatni hazirgha qeder élan qilmighan idi. “Jenubiy xitay etigenlik pochtisi” ning éytishiche, xitay terep b d t bash katipi gutérris we kishilik hoquq aliy komisssari bashélét bilen körüshüp, bu doklatni béyjing qishlik olimpikidin burun élan qilmasliqni qattiq telep qilghan iken.

Lékin hanno shedlér, xitayning bu doklatni élan qilishni kéchiktürüsh arqiliq waqitni qolgha keltürmekchi boluwatqanliqini bildürdi. Hanno shedlér mundaq dédi: “Biz bashélét we uning guruppsining sherqiy türkistan weziyiti toghrisida doklat teyyarlighanliqini bilimiz. Xitay hökümitining doklatni élan qilishni kéchiktürshte ching turushi, waqitni qolgha keltürüsh üchündur. Xitay doklattiki bezi mezmunlarning ashkarlinishini xalimaydu. Shunga u xitay kompartiyesi we uning hökümiti otturigha qoyghan shertler bilen barmasliqi, u peqet bayqighan delillirini dunyagha déyeleydighan ehwaldila bérishi kérek.”

Rawani shamdasani 1-féwral küni bizge kishilik hoquq aliy komissariyati ishxanisining Uyghurlar rayoni heqqide doklat teyyarlighanliqini delligen bolsimu, biraq doklatning konkirét qachan élan qilinidighanliqini ashkarlashni ret qildi. Uning éytishiche, hazir doklatning axiriqi nusxasi körüp chiqiliwatqan bolup, uningda doklatning qachan élan qilinidighanliqigha da'it waqit jedwili yoq iken. Doklatning xitayning bésimida kéchiktürülgenliki yaki ‍undaq emesliki melum emes. Lékin rawani shamdasani mishél bashélétning doklatni ashkara élan qilishqa wede bergenlikini bildürdi.

U mundaq deydu: “Shundaq, teyyarliniwatqan bir bahalash doklati bar. Bahalash doklatining axiriqi shekli dawamliq körüp chiqilmaqta. Shunga mende uning qachan xulasilinip, élan qilinidighanliqigha a'it konkirét waqit jedwili yoq. Emma uning axiriqi shekli bahaliniwatidu. Yeni axirqi shekli bahalinip bolunmidi, dawamliq bahaliniwatidu. Shundaq, mende uning qachan élan qilinidighanliqigha a'it waqit jedwili yoq. Biraq aliy komissar doklatni ashkara élan qilishqa wede qildi.”

U yene doklatning hazirgha qeder élan qilinmasliqida xitayning bésimining bar-yoqliqi heqqidiki su'alimizgha, ‍özining konkirét ehwaldin xewiri yoqiliqi, biraq kishilik hoquq komissariyatining da'im “Oxshimighan döletning ‍oxshimighan seweblerdin bésimigha uchrap turudighanliqi” ni bildürdi. Rawani shamdasani yene mundaq dédi: “Buninggha da'ir konkirét ehwaldin xewirim yoq. Biraq shuni sizge éytay, kishilik hoquq komissariyati bolush süpitide bu orge'an da'im oxshimighan döletlerning oxshimighan seweblerdin bésimigha uchrap turidu. Beziler bizge weziyet toghrisida ilham berse, bezilar weziyetni sözlishimizni tosushqa urunidu. Shunga bésim, yeni her xil bésimlar astida ishleshke adetlinip qalduq.”

Lékin “Tehdit astidiki xelqler jem'iyiti” diki hanno shedlérning éytishiche, ularni endishige séliwatqan yene bir mesile, xitay b d t kishilik hoquq aliy komissarining shertlirini qobul qilghan teqdirdimu, ular körüshken kishilerning qanchilik rastni sözleshke jür'et qilalishi iken. U, Uyghurlarning izchil xitayning kontroli astida yashawatqanliqini bildürdi.

Hanno shedlér mundaq deydu: “Biz nurghun taratqularning xewiridin bilginimizdek, sherqiy türkistanda néme ishlarning boliwatqanliqini bilish téximu müshkül bolup qaldi. Chünki bezi kishiler yighiwélish lagérliridin qoyup bérilgen bolsimu, biraq yenila dölet teripidin mejburiy emgek karxanilirida görüge tutup turulmaqta. Ular döletning kontrolliqi astida b d t ning herqandaq bir tekshürgüchi xadimigha hergiz rast gépini sözlimesliki mümkin. Shunga kishilik aliy komissari uning sherti qobul qilin'ghan teqdirdimu, ‍özi uchraydighan bu qiyin ehwalni oyliship qoyushi kérek.”

B d t kishilik hoquq kéngishining besh hepte dawamlishidighan 2022-yilliq pesillik kishilik hoquq yighini 28-féwral bashlinidiken. Roytérs agéntliqining éytishiche, pa'aliyetchiler we diplomatlar kishilik hoquq aliy komissarining Uyghurlar heqqidiki doklatini élan qilishi üchün waqit köznikining taqiliwatqanliqini éytqan. Melum bolushiche, mishél bashélétning doklati Uyghur éli we xitayning ichi-sirtidiki ziyankeshlikke uchrighuchi shahitlar we guwahchilarni tekshürüsh hem ziyaret qilish asasida teyyarlan'ghan iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.