Amérikaning b d t diki bash elchisi grénféld: "Xitay hökümiti Uyghurlargha ‍irqiy qirghinchiliq qilishni toxtatmighiche, biz sözleshtin toxtimaymiz"

Muxbirimiz erkin
2021-05-13
Share
Amérikaning b d t diki bash elchisi grénféld: Amérikining birleshken döletler teshkilatida turushluq bash elchisi linda tomas-girinfilid 2021-yili 1-mart b d t bash shtabida ötküzülgen axbarat élan qilish yighinida söz qilmaqta.
AP

‍Amérikaning b d t da turushliq bash elchisi linda tomas grénféld 12-may küni b d t da ‍ötküzülgen Uyghurlar heqqidiki yuqiri derijilik bir yighinda söz qilip, amérikaning xitay hökümiti Uyghurlargha sadir qiliwatqan "‍Irqiy qirghinchiliq" we "‍Isaniyetke qarshi jinayet" ni toxtatmighiche buninggha qarshi turushni we Uyghurlar üchün sözleshni dawamlashturidighanliqini bildürgen. Uning éytishiche, amérika özining ‍ttipaqdashliri we shérikliri bilen hemkarliship, xitay hökümiti öz xelqining uniwérsal heq-hoquqlirigha hörmet qilghuche tirishidiken.

Bu grénféldning bash elchilik wezipisige olturghan bir qanche aydin buyan b d t diki bir yighin da tunji qétim ‍amérikaning Uyghurlar mesilisidiki siyasitini bundaq éniq sherhiylishidur. Amérika, gérmaniye, en'gliye qatarliq 18 döletning sahibxanliqi we wakaletlik qilishi bilen tor arqiliq ötküzülgen bu yighin xitayning qattiq qarshi turushigha uchrap, yighinni bikar qilishni telep qilghan bolsimu, biraq uninggha muweppeq bolalmighan idi.

Linda tomas grénféld mundaq digen: "Biz xitay hökümiti shinjangdiki Uyghur we bashqa az sanliq milletlerge qarshi sadir qiliwatqan irqiy qirghinchiliqi we ‍insaniyetke qarshi jinayitini toxtatmighuche, buninggha dawamliq qarshi turimiz we sözleshni dawamlashturimiz. Biz yene bizning ittipaqdashlirimiz, shériklirimiz bilen dawamliq hemkarliship, xitay hökümiti öz xelqining uniwérsal heq-hoquqigha hörmet qilghuche, tirishchanliqimizni dawamlshturimiz."

Bash elchi  yighinda shinjangdiki kishilerning qiyin-qistaq, mejburiy tughmas qilish we mejburiy emgekke séliniwatqanliqi, bu xorlashqa yol qoyushning ‍özi  uninggha shérik bolush bilen oxshash ikenlikini bildürgen. U: "Bu xorlash noqul uni sadir qilghanlarni ‍insansizlashturupla qalmidi. Belki bu yene bir chette qarap turup uning yüz bérishige yol qoyghan herqandaq kishinimu insanisizlashturdi. Uniwérsal kishilik hoquq ehdinamisining uniwérsalliqining seweb bar. B d t ning asasi bolghan bu ehdinamining tunji jümlisi milliy döletlerge emes, insanliqqa xitap qilidu," dégen.

En'giliyening b d t da turushliq bash elchisi barbara wudward xanim söz élip, xi'ayni Uyghur élida cheklimisiz musteqil xelq'araliq tekshürüsh élip bérishni yol qoyushqa chaqirip, eger xitay buninggha yol qoymisa, shubhisiz "Néme üchün" digen bir su'al peyda qilidighanliqini bildürgen.

Barbara wudward mundaq deydu: "Biz buyerde bu mesilini muzakire qilghanda xitaydin b d t kishilik hoquq ‍aliy komissari we uning ishxanisining rayonda derhal, heqiqi türde, cheklimisiz tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushini soraymiz. Uning bu tekshürüshke tosqunliq qilishi 'néme üchün' dégen su'alni peyda qilidu."

Barbara wudward sözide yene xitayni b d t ning kishilik hoquq prinsiplirigha we ‍özining asasiy qanunidiki wedilirige emel qilishqa chaqirghan. U: " B d t da biz b d t nizamnamisining tüp asasi bolghan hem 'biz xelqler' dep bashlan'ghan kishilik hoquq prinsipi we ölchimige emel qilishimiz kérek. Biz shériklirimiz bilen birge xitayni xelq'ara kishilik hoquq qanunigha hem özining asasiy qanunida kapaletke ‍ige bolghan erkinlik hoquqigha hörmet qilishqa we uninggha emel qilishqa chaqirimiz," dégen.

Yiqinda gérmaniyenng b d t da turushluq bash elchisi xitayni barliq lagérlarni chéqip talashqa chaqirip: "‍Eger uning yoshuridighan nersisi bolmisa, néme üchün Uyghur élida tekshürüsh élip bérishqa yol qoymaydu?" dégen

Bash elchi kristo'af hyusgén mundaq dégen: "Biz xitaydin tutup turush lagérlirini chéqip tashlashni telep qilimiz. Eger uning yoshuridighan yéri bolmisa, néme üchün kishilik hoquq aliy komissarining tekshürüsh élip bérishigha yol qoymaydu? heqemsayilirimizdin köpimiz bésimgha uchrap tursaqmu, Uyghurlar we bashqa türkiy musulman az sanliq milletler ‍erkinlikke érishkiche, tutqun qilinmay, mejburiy emgek we bashqa kishilik hoquq depsendichilikining qurbanlirigha aylanmay, diniy erkinliki we söz erkinlikige ige bolghuche, tirishchanliq körsitishke hödde qilayli."

Lékin kishilik hoquqni közitish teshkilatining ‍ijra'iye dériktori kénnis rosning bildürishiche, xelq'ara jem'iyet Uyghur élidiki "‍Insaniyetke qarshi jinayet" ni toxtitish üchün téximu aktip tedbirlerni élishi kérék ‍iken.

 U mundaq deydu: "Biz buni qandaq bashlaymiz? biz buni b d t ning logikiliq jehettin kishilik hoquq kéngishining shinjang toghrisida qarar layihesi maqqullishi arqiliq qilalaymiz. Insaniyetke qarshi jinayet kishilik hoquq kéngishining tekshürüsh élip bérip, teptish xadimlirining délo turghuzushi üchün delil toplishini telep qilidu. Héch bolmisa, biz qarar layihesi maqullash üchün bolsimu bésim qilishimiz lazim."

Kénnis ros xelq'araning bérmadiki rohin'ga musulmanlirigha xelq'ara birliksep qurghandek, Uyghur musulmanlirini qoghdash üchünmu xelq'ara birliksep qurush kéreklikini bildürüp: "Men buning asan emeslikini bilimen. Chünki her qaysiy rayonlardiki döletlerning aktip heriketke ‍ötüshini telep qilidu. Biraq biz bérmadiki rohéin'ga musulmanlirigha xelq'ara birliksep qurulghandek, Uyghur musulmanlirini qoghdash üchünmu xelq'ara birliksep qurushimiz kérek."

U yene Uyghur mesilisi xelq'ara jinayi ishlar sotigha sunulsa, bu xewpsizlik kéngishide xitayning ret qilishigha uchraydighanliqi, shunga bérma we süriyede qilghandek, shinjang toghirisida xelq'ara tekshürüsh méxi'anizmi qurush kéreklikini étqan.

Bu qétimqi yighin'gha yene xelq'ara kechürüm teshkilati, dunya Uyghur qurultiyi qatarliq ammiwi teshkilatlar, mutexesissler, zhurnalistlar, tetqiqatchilar, shuningdek xitay türmisidiki ataqliq Uyghur ziyaliysi ‍ilham toxtining qizi, pa'aliyetchi jewher ilham qatarliqlar qatniship, söz qilghan hem Uyghurlarning nöwettiki weziyiti we qandaq qilish heqqide muzakire élip barghan.

Bu qétimqi yighin xitayning qattiq qarshiliqigha uchrighan, melum bolushiche, xitayning b d t da turushluq wekili bu yighinni bikar qilishni telep qilghan, shundaqla her qaysiy döletlerge xet yézip, ularning bu yighin'gha qatnashmasliqini telep qilghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet