Reychél harris: yunésko xitayning medeniyet buzghunchiliqigha xatime bérishi kérek

Washin'gtondin muxbirimiz jewlan teyyarlidi
2023.10.02
unesco-shi-jinping-xi-jinping.jpg Xitay re'isi shi jinping b d t ma'arip, ilim-pen we medeniyet teshkilati (UNESCO) ning bash shtabida sözlimekte. 2014-Yili 27-mart, parizh.
AP

21-Séntebir küni, “Iqtisadshunas” zhurnili “Xitay hökümiti tarixini yéngidin yézish üchün b d t ma'arip, ilim-pen we medeniyet teshkilati (UNESCO) ni qandaq suyi'istémal qildi?” namliq bir maqale élan qilghan bolup, kommunist xitay hökümitining öz hakimiyitini xitay tarixi jehette mustehkemlesh, tarixni özige paydiliq shekilde burmilash üchün yunéskodin qandaq paydilan'ghanliqi, jümlidin Uyghur we tibet rayonidiki tarixiy miraslarni xitaygha tewe qiliwélishqa urun'ghanliqi körsitip bérilgen.

Maqalide mundaq déyilgen: “20-Esirning 70-yillirida yunésko dunyadiki meshhur yadikarliqlarni tizimgha élishqa bashlighanda, kommunist xitay hedep özining medeniyet yadikarliqlirini weyran qiliwatatti. Halbuki, bügünki künde xitay yunéskogha eng köp i'ane qilidighan we eng köp wekiller ewetidighan döletke aylandi. Yunéskomu xitay üchün köpligen tarixiy miraslarni tizimgha élip berdi. Buning ichide seddichin sépili eng bashta kélidu”.

Türkiye hajettepe uniwérsitéti dotsénti, tarix penliri doktori erkin ekrem xitay bilen yunéskoning 80-yillardila yéqin munasiwet qurup bolghanliqini bayan qildi.

Maqalide éytilishiche, xitaydiki Uyghur, tibet, mongghul qatarliq asasliq milletlerning nechche ming yilliq tarixi hazir “Junggo tarixi”, “Jungxu'a milletlirining tarixi”, yeni xitayda 90 nechche pirsent nopusni igileydighan xitay millitining tarixigha yughuruwétilgen bolup, Uyghur rayoni bilen tibet rayoni ezeldin xitayning bir qismi bolmighan hemde xitaylar teripidin hökümranliq qilinmighan ehwalda, bular kommunist xitayning tarix kitablirida xitay tarixining ayrilmas qismi shekilde burmilap chüshendürülgen.

Maqalide mundaq déyilgen: “Gherbiy qisimdiki shinjangda Uyghurlar 40 pirsenttin artuq nopusni igileydu. Ularning medeniyiti, tili we musulmanliq étiqadi ularni xitayning bashqa rayonliridin perqlendürüp turidu. 18-Esirning otturilirida Uyghur rayoni xitayning hökümranliqi astigha kirip qaldi. Manju hökümranliri u yerni ‛shinjang‚, yeni yéngi térritoriye dep atidi. 10 Yildin buyan xitay bu rayondiki Uyghur we bashqa az sanliq milletlerni küchep assimilyatsiye qilishqa bashlidi”.

Maqalide körsitilishiche, xitay hökümiti Uyghur rayonidiki tengritaghni “Dunya mirasi” qilish üchün yunéskogha yollighan matériyalda nomussizliq bilen: “Qedimdin buyan jungxu'a milletliri bu zéminda yashap, mol maddiy we meniwi medeniyetlerni yaratti” dep yazghan؛ shundaqla shinjangning burun xitayning herbiy qowuq sheherchisi we qatnash tügüni bolghanliqini, xitay sha'irlirining tengritaghni medhiyelep shé'ir yazghanliqlirini pakit qilip körsetken. 1000 Betke yéqin yézilghan bu tonushturush matériyalida Uyghur dégen isim mezkur rayondiki milletlerning bir qismi süpitide bir nechche yerdila tilgha élin'ghan. Ilgiri, yunésko “Yipek yoli” nimu “Dunya medeniyet mirasi” dep étirap qilishning aldida, xitay hökümiti “Shinjang tarixi” ni burmilap chüshendürgen bolup, xitaylar bilen “Yerlik xelq” ning ariliship yashap, ortaq bir “Medeniyet belwéghi” hasil qilghanliqlirini tonushturghan.

Doktor erkin ekremning bildürüshiche, xitayning yunéskoning tizimgha élishigha yollighan iltimasida, xitaygha tewe “Yipek yoli medeniyet mirasliri” taki ottura asiyaghiche sozulghan.

Maqalide qeyt qilinishiche, xitay hökümitining telipige bina'en, yunésko 2013-yil “Yüen sulalisi dewridiki tibet höjjetliri” nimu “Dunya mirasi” gha kirgüzgen bolup, bu arqiliq xitay hökümiti mongghullar hökümranliq qilghan yüen sulalisige a'it wesiqilernimu “Xitayning tibetlerning diniy tüzümi we medeniyitige kengchil siyaset qollinishi” dégen menide chüshendürüp, tibet bilen xitayning ezeldin bir dölet ikenlikini ispatlimaqchi bolghan. Omumen éytqanda, xitay kompartiyesi xitayni merkez qilghan kimlik éngini kücheytish üchün az sanliq milletlerning yunésko tizimgha alghan “Dunya mirasliri” gha qoshqan töhpisini suslashturushqa urunup kelmekte iken.

Munasiwetlik uchurlargha qarighanda, dunyadiki köp xil medeniyetlerni qoghdash we güllendürüsh wezipisini üstige alghan b d t ma'arip, ilim-pen we medeniyet teshkilati, yeni yunéskoning eng chong iqtisadiy yölenchüki xitay bolup, yunéskoning 2020-yilliq xamchotining 15 pirsentidin köpini xitay teminligen. Shunga xitay yunéskogha eza döletlerni kontrol qilip, özini aqlap, medeniyet buzghunchiliqigha da'ir endishe we tenqidlerning otturigha chiqishini tosidiken.

Biz yunéskoning Uyghur medeniyet miraslirini qoghdash jehette birer ish qilish u yaqta tursun, xitayning medeniyet qirghinchiliqigha inkas qayturmighanliqi heqqide so'al sorap xet yazduq. Yunéskoning taratqu ishlirigha mes'ul xadimi tomas mallard (Thomas Mallard) jawab yézip mundaq dédi: “Yunésko dunyaning her qaysi jayliridiki eza döletler bilen birlikte dunya miraslirigha hörmet qilish we gheyriy maddiy medeniyet miraslirini qoghdashqa teshwiq qilip kelmekte. Bular ‛dunya miraslirini qoghdash ehdinamisige emel qilish körsetmisi‚ning 12-maddisi bilen ‛gheyriy maddiy medeniyet miraslirini qoghdash ehdinamisige emel qilish körsetmisi‚ ning 1-maddisida éniq belgilen'gen. Bu ehdinamige qol qoyghan döletler we eza döletler bu miraslarni qoghdash we asrashqa jawabkar. Mesile körülgende yunésko konkrét ehwalgha asasen öz mes'uliyitini ada qilip ularni bir terep qilidu. Eger yunésko mezkur teshkilatning tizimigha élin'ghan jaylar heqqide éniq we ishenchlik uchurlarni tapshuruwalsa, eza döletlernimu uningdin xewerdar qilidu we inkas qayturidu. Andin yunésko ammiwi jem'iyetler hembehirligen uchurlar bilen eza döletlerning inkaslirini eza döletler kéngishining diqqitige sunidu. Andin bashqurush orginidiki eza döletler uni bahalap, muwapiq qarar chiqiridu. Bu yil 2-ayda yunésko ammiwi jem'iyetlerning shinjang weziyiti heqqidiki doklatini tapshuruwaldi, shundin buyan yunésko tetbiqlashqa bolidighan qa'ide-nizamlargha emel qilip, eza döletler bilen munasiwetlik uchurlarni hembehirlep kelmekte”.

Bu yil 3-ayda “Tashqi siyaset” zhurnilida élan qilin'ghan bir maqalide, yunéskoning rusiyening ukra'inagha qilghan hujumi we medeniyet buzghunchiliqida yoqalghan yadikarliqlarni tekshürüp éniqlaydighanliqi we buning jawabkarliqini sürüshtüridighanliqi, emma yillardin béri Uyghur rayonida yüz bériwatqan medeniyet qirghinchiliqigha süküt qilip kéliwatqanliqi, yoqalghan medeniyet mirasliri bilen kari bolmaywatqanliqi bayan qilin'ghanidi.

Melum bolghinidek, yunésko Uyghur muqami bilen meshrepni gheyriy maddiy medeniyet mirasi tizimlikige kirgüzgen, 2008-yil turpandiki karizni “Nuqtiliq qoghdilidighan medeniyet yadikarliqi” gha namzat qilip békitken bolsimu, ularni qoghdash üchün héchqandaq ish qilmighan. Dunya Uyghur qurultiyi 3-ayning 28-küni bayanat élan qilip, xitayning medeniyet buzghunchiliqini qattiq eyiblesh bilen birge, 2000 yilliq kariz medeniyitini qutuldurush toghruluq chaqiriq qilghan. Shundaqla muqam, meshrep qatarliq gheyriy maddiy medeniyet miraslirini qoghdashni telep qilghanidi.

London uniwérsitéti sherqshunasliq we afriqa tetqiqati instituti proféssori reychél harris yunéskoni Uyghur medeniyitini qoghdashqa heydekchilik qilish heqqide toxtilip mundaq dédi: “Biz shuni éniq déyeleymizki, xitay yunésko étirap qilghan medeniyet miraslirini uning igiliri bolghan Uyghurlar üchün emes, öz menpe'etige ishlitiwatidu. Bu yilning béshida biz Uyghur kishilik qurulushi bilen hemkarliship, yunésko étirap qilghan Uyghur medeniyet mirasliridin bolghan meshrep heqqide doklat teyyarliduq. Biz shuni körduqki, köpligen meshreplerde yigit béshi bolghanlarni xitay türmige solidi, xelq ichide meshrep ötküzüsh cheklendi, belki yerlik hökümet meshreptin paydilinip, sayahet teshwiqati élip bardi. Shunga biz yunéskogha teklip sunup, meshrep we muqamlarning hazirqi ehwali heqqide musteqil tekshürüsh élip bérishini telep qilduq”.

Reychél harris yene b d t tizimgha alghan, nuqtiliq qoghdilidighan yadikarliq bolghan karizlar heqqide toxtilip mundaq dédi: “Biz téxi yéqinda xitayning yunéskogha turpandiki sughurush sistémisi bolghan karizlar heqqide bir türni iltimas qilghanliqini angliduq. ‛xitay xewerliri‚ géziti élan qilghan xewerge qarighanda, kariz hazir sayahetchilerning léfit bilen qumluq astidiki su yoligha chüshüp sayahet qilidighan menzire rayonigha aylinip qéliptu. Uningdin bashqa, yéqin etrapidiki zawutlarning ximiyelik bulghimilarni sughurush sistémisigha qoyup bérishi muhit buzghunchiliqi heqqide éghir endishe peyda qilidu. Shunga biz yene xitay hökümitini karizning namidin paydilinip sun'ghan iltimasini qobul qilmasliqqa chaqirduq”.

Bügün, xitay hökümiti Uyghur medeniyiti miraslirini muzéyxanilargha mehkum qilip, uni dawamlashurush we tereqqiy qildurushqa yol qoymighan bolup, yunéskoning “Dunya mirasliri” tizimlikidiki muqam-meshreplernimu “Jungxu'a medeniyet mirasliri” qatarida teshwiq qiliwatqanliqi hemde ularni “Shinjang sayahetchilikini tereqqiy qildurush” üchün kozir qilip qolliniwatqanliqi melum bolmaqta.

Amérikaliq antroplog we Uyghurshunas doktor derrén baylér(Darren Bayler) ependi bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Xitay ulardin (yunésko tizimgha alghan tarixiy miraslardin) xelq'ara inawet we emeliy küch jehettin menpe'etlinipla qalmay, sayahetchiliktinmu menpe'etlenmekte. Shunga ular shinjang bilen shizangni sayahet orni süpitide teshwiq qilmaqchi. Halbuki bu sayahetchilikni asasen mezkur rayondiki xitaylar kontrol qiwalghan, axirqi hésabta dölet kontrol qiliwalghan”.

Doktor erkin ekrem xitayning hazir yunésko tizimgha alghan medeniyet miraslirini xitayning yumshaq küchini tereqqiy qildurushqa, jümlidin öz tarixini ulughlashqa, shundaqla sayahetchilerni jelp qilishqa ishlitiwatqanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.