Үрүмчидики лагер вә йеқин әтраптики гуманлиқ орунлар системилиқ бир гәвдиму?(3)

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021-05-04
Share
Үрүмчидики лагер вә йеқин әтраптики гуманлиқ орунлар системилиқ бир гәвдиму?(3) Илгири лагер кейин мәҗбурий әмгәк орни қилип өзгәртилгән болуши мумкин дәп гуман қилинған үрүмчидики "хоңйән кийим-кичәк бағчиси".
Photo: RFA

Норвегийәдики "уйғур әдлийә архипи" ниң мәсули бәхтияр өмәр әпәндиниң күзитишичә, 燕儿窝片区 йәни қарлиғачлиқ мәһәллә райони тәвәсидә һәрбий газармиға яндаш селинған бирла лагер болуп қалмастин бу районда хоңйәнчи көлигә йеқин җайда йәнә бир лагер барлиқи мәлум болған. 2017-Йилидин башлап 2020-йилиниң ахирғичә болған гогол хәритиси вә сүний һәмраһ сүрәтлирини селиштурғанда, "хоңйән кийим-кичәк бағчиси" дәп йезилған бу җайниң 2018-йилида, әсли бир лагер түсини алған ич вә сиртқи қоршав тамлири болған, егиз көзитиш мунарлири бар лагер икәнликини ениқ пәрқ әткили болидикән.

Әмма 2020-йили авғусттин кейин бу лагерниң тамлири үстидики тикәнлик сим-тосуқлар еливетилип, қоршав там оттурисидики 5 қәвәтлик бинаға "хоңйән кийим-кичәк бағчиси" лозункиси есилғанлиқи ениқ көрүнгән. Униң ейтишичә бу лагерниң мәҗбурий әмгәк орни қилип өзгәртилгән болуш еһтималлиқи чоң икән.

Илгири лагер әмма кейин йәнә мәҗбурий әмгәк орни қилип өзгәртилгән болуши мумкин дәп гуман қилинған үрүмчидики бу орун һәққидә илгири чәтәл мухбирлири тәкшүрүш елип барғанлиқи мәлум болди. "лос анжелес вақти" гезитиниң мухбири әлис суниң 2020-йили 17-декабир тарқатқан уйғур елидики лагерлар һәққидики мәхсус тәкшүрүш доклатида, үрүмчидики дәл мушу орун һәққидә учурлар берилгән.

Hongyan-Kiyim-kechek-baghchisi-Urumchi-02.jpg
Илгири лагер кейин мәҗбурий әмгәк орни қилип өзгәртилгән болуши мумкин дәп гуман қилинған үрүмчидики "хоңйән кийим-кичәк бағчиси".

Мәзкур хәвәргә йәнә янфон арқилиқ тартилған бир қанчә секунтлуқ бир видийому қистурулған болуп, униңда ақ рәңлик қоршав тамлиқ қоруниң ичидики завут бинаси, көзитиш мунарлири ениқ көрүнгән. Видийо икки сақчиниң җиддийләшкән һалда мухбирға қарап йүгүрүп келиши билән ахирлашқан.

Бу видийониң астиға "2020-йили 12-айниң 8-күни җуңгониң ғәрбий шимал шинҗаң районидики үрүмчи әтрапидики гуманлиқ сабиқ лагер орнини сүрәткә елишни тосмақчи болуватиду. Һазир нурғун тутуп туруш орунлири әмгәк әслиһәлиригә өзгәртилди" дегән чүшәндүрүш берилгән.

"лос анжелес вақти" гезитиниң үрүмчидә юқириқи тәкшүрүшини елип барған мухбири әлис су билән алақилишип, униң "хуңйән кийим кечәк бағчиси" ға барғинида болуп өткән вәқәликни соридуқ. У язма җавабида шу күнидики вәқәни мундақ дәп тәсвирлигән: "үрүмчидики у җайда бир лагер барлиқи тоғрисидики учурға асасән, биз такси шопуриға җ п с хәритисидики йеқин әтраптики көктат топ сетиш мәркизигә апирип қоюшни ейттуқ, у йәргә барғичә ғайәт зор қәбристанлиқниң йенидин өттуқ, такси бизни үрүмчиниң сәл сиртиға җайлашқан бир йәргә елип кәлди. У йәргә барғанда чоң завут бинасиға охшайдиған бир бинани көрдуқ. Бинаниң алдидики тамда ‹биз партийәгә мәңгү әгишимиз' дегәндәк шоарлар бар иди. У бинаниң алдида егиз сақчи мунари бар иди. Биз тохтап машинидин чүшкинимиздә, 2 сақчи бизниң йенимизға йүгүрүшүп келишти. Бизгә йирақтин әгишип йүрүватқан 2-3 машинидинму кишиләр чиқти. Улар қопаллиқ билән аппаратлиримиздики көрүнүшләрни өчүрүветишимизни тәләп қилди вә қайта-қайта тәкшүрди. Улар бәк аччиқланди".

"лос анжелес вақти" гезитиниң хәвиридә дейилишичә, "хуңйән кийим-кечәк бағчиси" ниң 2018-йилдики сүний һәмраһ рәсимлиридин, бу қоруда йеңидин ясалған тутуп туруш лагерлириға охшишип кетидиған ички там вә имарәтләрни айрип туридиған кәң сим ришатка, бир тосуқ там вә төт айрим мунар орнитилғанға охшаш әслиһәләр барлиқини көргили болиду.

Әмма улар 2020-йили декабирда зиярәткә барғинида болса, қору өзгәртиветилгән болуп, ички там вә төмүр ришаткилар еливетилгән һәмдә васкетбол мәйдани қошулған. Сиртидики ақ там, хитай мәдәнийити гәвдиләнгән нәқиш вә рәсимләр билән боялғаникән.

Улар хоңйән кийим-кичәк бағчиси ториға тизимға елинған ялғуз бирла ширкәтни байқиған. Бу "шинҗаң бәйлаң чең кийим-кечәк чәклик ширкити" болуп, 2020-йили ноябирда қурулған. Униң асаслиқ пайчеки вә қануний вәкили чең җяңхуа уйғур районидики кийим-кечәк ширкәтлириниң иҗраийә әмәлдари икән. Хитай таратқулири чеңниң аз санлиқ милләтләрни завутларға орунлаштуридиған "намратлиқтин қутулдуруш" программисини махтиған тәшвиқатини тарқатқан.

Телефон арқилиқ "лос анжелес вақти" гезити мухбириға җаваб бәргән чең өзиниң ширкәтниң қануний вәкили икәнликини, әмма өзиниң ширкәтниң күндилик тиҗаритигә мәсул әмәсликини ейтқан. У: "бу һөкүмәткә тәвә бир орун" дегән. Чең, "мухбирларниң тосқунлуққа учришини чүшәндүрүп берәләмсиз-йоқ" дегән соалға: "мән чүшәндүрүп берәлмәймән. У мәхпий" дегәндин башқа гәп қилалмиғаникән.

Бәхтияр әпәндиниң йеқинқи сүний һәмраһ сүрәтлиригә асасән күзитишичә, 2019- вә 2020-йиллири бәзи җаза лагерлирида, завут сехлири кеңәйтип селинған вә һазирму кеңәйтиливатқанлири мәлум болған, бәзи лагерларниң қоршав тамлиридики сим тосуқлар еливетилгән вә сиртқи қияпитигә лагерлиқини йошуруш мәқситидә бәлгилик өзгиришләр елип берилғаникән.

Тәңритағ райониға җайлашқан хуңйәнчи су електр истансисидин қарлиғачлиқ мәһәллә райониғичә болған бир йол линийәси даириси ичидики лагер, мәҗбурий әмгәк орни шундақла, җәсәт тәкшүрүш вә җәсәт көйдүрүш орунлири һәққидики учурларни, бир қанчә уйғур мутәхәссислириниң анализ қилип көрүши үчүн сунған идуқ.

Үрүмчидики бу даирини системилашқан бир гәвдә дәп гуман қилишқа боламду? дегән соалимизға җаваб бәргән уйғуршунас мутәхәссисләрдин манчестер университетиниң профессори райин сам әпәнди өзиниң үрүмчидики бу даиригә мунасивәтлик архип вә биз тәкшүргән мәлуматларни әстайидил көрүп чиқиш җәрянида өзиниңму йәнә бир чоң типтики тутуп туруш орнидин бирни байқиғанлиқини ейтти.

Райин сам әпәндиниң сүний һәмраһ сүрәтлирини селиштуруп байқишиға қариғанда, қарлиғачлиқтики һәрбий газармиға яндаш селинған лагерға йеқинла җайда йәнә бир адәм тутуп туруш иқтидариға игә болған бир орун, йәни җамаә хәвпсизлик понкитиниң тутуп туруш орни мәвҗут икән. Униң һәрбий газарма билән болған арилиқи 7-8 йүз метир келидикән. Профессор райин әпәнди қарлиғачлиқ мәһәллә даирисидики өзи көзәткән муһим нуқтиларни хуласиләп мундақ деди:

"һазирчә, үрүмчидики бу лагер вә мәҗбурий әмгәк орни дәп гуман қилған орунларни униңға йеқин орунлашқан җәсәт тәкшүрүш орни вә җәсәт көйдүрүш орни билән бағлиниши болған бир система дәп йәкүн чиқиришқа техи балдур. Чүнки уларниң биваситә бағлиниши барлиқини дәлилләйдиған ениқ пакит йоқ. Лагер шаһити қәлбинур сидиқниң, ери ишлигән завутниң мәҗбурий әмгәк орни икәнликини дәлиллигәнлики бу завутниң мәҗбурий әмгәк билән четишлиқ икәнликини испатлайдиған муһим пакит, әмма йәнила, униң лагерниң йениға җайлашқанлиқиға қарапла лагердики тутқунларни у җайда ишләйду дәп кесип ейталмаймиз.

Мениңчә биз йәнила, үрүмчидики лагер яки мәҗбурий әмгәк лагери дәп гуман қиливатқан бу җайларниң қурулуш вә башқуруш алаһидиликлири, шундақла уларниң бәрпа қилинған вақти һәмдә өзгириши қатарлиқ учурларға қарап қарап, әң аз дегәндиму, бу орунларниң һәр бириниң йәккә һалда, хитайниң уйғурларни кәң көләмлик тутқун қилип лагерларға қамаш системисиниң бир парчиси икәнликини инкар қилалмаймиз".

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт