Түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан: “үрүмчи вә қәшқәр түрк-ислам шәһридур”

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2024.06.04
Hakan-Fidan-1 Түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан(солдин иккинчи) әпәнди шинҗаң уйғур аптоном районлуқ рәһбәрләр билән көрүшти. 2024-Йили 5-июн, үрүмчи.
X/Turkish MFA

Түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан 3-июн күни рәсмий зиярәт үчүн хитайға йетип барған болуп, хитай ташқи ишлар министири ваң йи билән көрүшүп, район характерлик вә хәлқаралиқ мәсилиләр үстидә пикир алмаштурған. Учришиш ахирлашқандин кейин мухбирларға баянат бәргән хақан фидан, түрк вә мусулманларниң шәһири болған үрүмчи билән қәшқәрни зиярәт қилидиғанлиқини ейтқан.

У мундақ дегән: “һөрмәтлик мухбирлар, мән үрүмчи билән қәшқәрни зиярәт қилмақчимән, бу икки шәһәр хитайниң мәдәний байлиқлириға төһпә қошқан икки қәдимий түрк вә ислам шәһиридур. Хитай билән түрк дуняси вә ислам дуняси оттурисида көврүклүк роли ойнаватқан бу шәһәрләр тарихий достлуқимиз вә қошнидарчилиқимизниң символлиридур”.

Түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан(солдин үчинчи) әпәнди шинҗаң уйғур аптоном районлуқ рәһбәрләр билән сөһбәттә. 2024-Йили 5-июн, үрүмчи.
Түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан(солдин үчинчи) әпәнди шинҗаң уйғур аптоном районлуқ рәһбәрләр билән сөһбәттә. 2024-Йили 5-июн, үрүмчи.
X/Turkish MFA

Түркийә TRT дөләт телевизийәсиниң хәвиригә асасланғанда хақан фидан билән ваң йи оттурисида елип берилған сөһбәттә, ғәззәдә уруш тохтитиш, пәләстинниң мустәқиллиқи тоғрисида икки дөләт оттурисида һәмкарлиқ елип бериш, икки дөләт оттурисидики содида түркийәниң зиян тартиватқанлиқи, бу тәңпуңсизлиқни азайтиш үчүн хитайниң түркийәдин ашлиқ сетивелиши қатарлиқ мәсилиләр оттуриға қоюлған.

Түркийә миллий истихбарат идариси(MIT)ниң сабиқ башлиқи, һазирқи ташқи ишлар министири хақан фиданниң бу қетимлиқ хитай зияритидә үрүмчи билән қәшқәргә меңиштин бурун бәргән баянати түркийәдә қизиқ темиға айланмақта.

Дуня уйғур қурултийи бу тоғрилиқ X дә бәргән баянатта мундақ дейилгән: “биз дуня уйғур қурултийи болуш сүпитимиз билән, түркийә җумһурийәти ташқи ишлар министири хақан фиданниң бейҗиңда бәргән баянатида, үрүмчи вә қәшқәр шәһириниң түрк вә ислам шәһири икәнликини тәкитлиши тарихий һәқиқәтни оттуриға қоюш җәһәттин зор тарихий әһмийәткә игә дәп қараймиз. Биз һөрмәтлик хақан фиданниң хитайға елип бериватқан зиярити җәрянида, уйғурлар дучар болуватқан инсанийәткә қарши җинайәт вә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини оттуриға қоюшини тәләп қилимиз. Хақан фидан башчилиқидики түркийә өмикиниң хитайниң ялған тәшвиқатиға васитә болуп қалмаслиқини тәләп қилимиз.”

Түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан(солдин иккинчи) әпәнди шинҗаң уйғур аптоном районлуқ рәһбәрләр билән сөһбәттә. 2024-Йили 5-июн, үрүмчи.
Түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан(солдин иккинчи) әпәнди шинҗаң уйғур аптоном районлуқ рәһбәрләр билән сөһбәттә. 2024-Йили 5-июн, үрүмчи.
X/Turkish MFA

-2018Йили қурулған күндин тартип, уйғурларни қоллап келиватқан “ийи” (яхши) партийәсиниң ташқи сиясәткә мәсул муавин рәиси, пешқәдәм дипломат әхмәт камил әрозан әпәнди бу һәқтики соалимизға телефон учури арқилиқ җаваб берип: “хақан фидан үрүмчи вә қәшқәргә барғанда, хитай барлиқ күчи билән‛шинҗаң уйғур аптоном районида һәммә иш йолида кетиватиду‚ дәп тәшвиқ қилиду. Мәнчә ташқи ишлар министиримиз хитайниң қилтиқиға чүшти” дәп язған.

Уйғурларни қоллап келиватқан өктичи партийәләрдин бири болған “келәчәк” партийәсиниң рәиси, сабиқ баш министир әхмәт давутоғлуниң муавини, түркийә парламентидики икки партийәниң парламент әзалириниң гуруппа мәсули сәлчуқ өздағ әпәнди, хақан фиданниң хитайға елип бериватқан зиярити тоғрисида көз қаришини баян қилип мундақ деди: “партийәмизниң рәиси әхмәт давутоғлуму дегәниди: шәрқий түркистанға алди билән парламент тәкшүрүш өмики, кишилик һоқуқни тәкшүрүш комитети әзалири бериши керәк иди. Булардин сирт ғәрб әллиридин мухбирлар, кишилик һоқуқ паалийәтчилири вә парламент әзалириниң әркин екскурсийә қилишиға рухсәт қилиши керәк. Хитай әгәр уларға ишикини ачмиса, уйғур ирқий қирғинчилиқи бар дегәнлик болиду”.

Түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан әпәнди билән сөһбәттә болуватқан шинҗаң уйғур аптоном районлуқ рәһбәрләр. 2024-Йили 5-июн, үрүмчи.
Түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан әпәнди билән сөһбәттә болуватқан шинҗаң уйғур аптоном районлуқ рәһбәрләр. 2024-Йили 5-июн, үрүмчи.
X/Turkish MFA

У, хақан фиданниң уйғурларни асас қилған түркий хәлқләр дучар болуватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини оттуриға қоюши керәкликини баян қилип мундақ деди: “ташқи ишлар министири хақан фидан хитай рәһбәрлири билән көрүшкәндә хитайниң земин пүтүнлүкигә һөрмәт қилимиз дәватиду. Буни дегән вақтида уйғур, қазақ вә қирғиз қатарлиқ хәлқләр дучар болуватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичилики тоғрисида тәкшүрүш елип беришни тәләп қилиши керәк. Буни йепиқ музакириләрдә дедиму? билмәймән. Лекин мәтбуат баянатида бу һәқтә тохталмиди. Буларни ашкарилишини тәләп қилимән.”

Шәрқий түркистан вәхписиниң сабиқ рәиси һамутхан көктүрк әпәнди, түркийә ташқи ишлар министири хақан фиданниң “үрүмчи вә қәшқәр түрк-ислам шәһиридур” дейиш арқилиқ, хитайниң “шинҗаң әзәлдин хитайниң айрилмас бир парчиси” дегән сәпсәтисини рәт қилғанлиқини илгири сүрди.

Түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан 3-июн күни хитай компартийәси сиясий биюросиниң әзаси, сиясий-қанун комитетиниң секретари чен венчиң билән көрүшкән иди. Чен венчиң-5айниң 22-күнидин 26-күнигичә үрүмчи, қәшқәр, қорғас қатарлиқ җайларда хизмәт тәкшүргәндә, районда “террорлуққа қарши туруш” ни “даимлаштуруш” вә “нормаллаштуруш” ни тәләп қилған иди.

Хақан фидан 5-июн күни үрүмчи вә қәшқәрни зиярәт қилғандин кейин-6чесла түркийәгә қайтидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.