Бес шак: "хәлқара тәшкилатларниң һәрикәткә өтүш үчүн бир милләтниң вәйран қилинишини сақлап олтурушниң һаҗити йоқ"

Мухбиримиз нуриман
2021-05-13
Share
Бес шак: Америка хәлқара диний әркинлик комитети 12-април торда өткүзгән "ирқий қирғинчилиқни ахирлаштуруш: америка һөкүмитиниң ирқий қирғинчилиқ қарари вә буниң кейинки қәдәмлири" дегән тмеда гуваһлиқ бериш йиғини
Social Media

 Америка хәлқара диний әркинлик комитети 12-април торда "ирқий қирғинчилиқни ахирлаштуруш: америка һөкүмитиниң ирқий қирғинчилиқ қарари вә буниң кейинки қәдәмлири" дегән тмеда гуваһлиқ бериш йиғини өткүзгән. Йиғинға америкадики юқири дәриҗилик әмәлдарлар һәмдә ирқий қирғинчилиққа учраватқан милләтләрниң вәкиллири қатнашқан.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң рәиси анурима баргава ханим ичилиш нутуқи сөзләп,  уйғурлар, йәзидиләр вә роһингалиқлар дуч келиватқан вәһшийликләрни оттуриға қойған. У уйғурлар һәққидә тохтилип, мундақ дегән: "хитай һөкүмити асаслиқи уйғур мусулманлирини йиғивелиш лагерларға солаш арқилиқ уларға қарита ‹ирқий қирғинчилиқ' вә ‹инсанийәткә қарши җинайәт' садир қиливатиду. Бу дуняда ‹йәһудий чоң қирғинчилиқи' йүз бәргәндин буянқи мәлум бир  етник вә дини горуппиға қаритилған әң чоң йиғивелиш лагери болуп һесаблиниду. Хитай һөкүмити йоқитиш нишаниға елинған бу милләтниң нопусини азайтиш, омумиййүзлүк һалда балиларни аилилиридин айриветиш қатарлиқ усуллар арқилиқ қирғинчилиқни тезләштүрүватиду."

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати 19-март "сәкпарә болған йүрәк, вәйран болған һаят: зулум айривәткән уйғур аилилириниң қабаһәтлик кәчүрмишлири" намлиқ бир доклат елан қилған иди. Доклатта хитай даирилириниң кәң көләмдә қаттиқ қоллуқ билән елип бериватқан тутқун қилиш һәрикити вә системилиқ зулумлири сәвәбидин уйғур ата-анилириниң өз балилири билән биллә яшаш имканийәтлиридин мәһрум қилинғанлиқи билдүрүлгән иди.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң муавин рәиси тони перкинс әпәнди хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан бастурушлирини алдинқи нөвәтлик америка һөкүмити билән нөвәттики байдеин һөкүмитиниң бирдәк "ирқий қирғинчилиқ" дәп җакарлиғанлиқини америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң қизғин алқишлайдиғанлиқни тәкитлигән. У мунуларни оттуриға қойған: "америка һөкүмити вә хәлқаралиқ тәшкилатлар җиддий һалда хитайни җавабкарлиққа тартиш вә бу ирқий қирғинчилиқни ахирлаштуруш үчүн техиму көп ишларни қилиши керәк. Шуни алаһидә әскәртиш керәкки, ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп елан қилиш бу пәқәт бир башлиниш, наһайити муһим бир басқуч. Әмма ‹бастуруш' немә дәп дәп атилишидин қәтийнәзәр, диний горуппиларға йүргүзүлүватқан кәң көләмлик бастурушларни тохтитиш вә униң алдини елиш үчүн техиму әмәлий һәрикәт қоллиниш лазим."

Станфорд қанун институтиниң кишилик һоқуқ профессори, америка ташқий ишлар министирлиқи қаримиқидики йәр шари җинайи ишлар әдлийә орниниң сабиқ муавин әлчиси бес шак ханим "ирқий қирғинчилиқ" ниң шәртлиридики мәлум бир топлуқниң туғулуш нисбитини контрол қилиш арқилиқ уларниң нопусини азайтиш, балилирини тәвә болған топлуқтин айриветиш қатарлиқ амилларниң уйғурларға йүргүзүлүватқан қирғинчилиқтики асаслиқ амил икәнликини оттуриға қойған.

У йәнә мундақ дегән: "шинҗаң әң яхши өрнәк. ‹Ирқий қирғинчилиқ' дейиш үчүн чоқум ‹кәң көләмлик өлтүрүш' йүз беришиниң һаҗити йоқ. Уйғурлар еғир дәриҗидә хәлқара өлчәмдики кишилик һоқуқтин мәһрум қилинмақта. Мәҗбурий әмгәк униң типик бир мисали. ‹Ирқий қирғинчилиқ' ноқул қирғинчилиқ йүр берип болғандин кейинки яман ақивәтла әмәс, бәлки бир иҗтимаий топлуқни йоқитишқа урунуш вә тәшәббус қилишниң өзиму әмәлийәттә ‹ирқий қирғинчилиқ' җинайити даирисигә кириду. Шуңа бу мәнидин ейтқанда, хәлқаралиқ тәшкилатларниң һәрикәткә өтүши үчүн бир милләтниң вәйран қилинишини сақлап олтурушниң һаҗити йоқ."

Йиғинға қатнашқан башқа дөләт әмәлдарлириму уйғурлар нөвәттә дуч келиватқан "ирқий қирғинчилиқ" қа қарита америка һөкүмитиниң хитайни җавабкарлиққа тартиши керәкликини тәкитләшкән.

Йиғинниң ахирида америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл әпәнди 2017-йили тутқун қилинған уйғур шаири, мухбир вә язғучи адил тунияз әпәндини америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң "диний виҗдан мәһбуслири" тизимликигә киргүзгәнликини елан қилған.

Тонулған шаир адил туняз 2017‏-йили 12‏-айда тутқун қилинип, йиғивелиш лагериға қамалған вә узун өтмәй йиғивелиш лагерида вапат болған мәшһур диний өлима муһәммәт салиһ дамолламниң күйоғли болуп, униң 2017-йили қинйатиси муһәммәт салиһ дамоллам вә аяли нәзирә муһәммәт салиһ билән биллә тутқун қилғанлиқи радийомиз тәрипидин дәлилләнгән иди.

Комиссар нури түркәл әпәнди ахирида хитай даирилириниң адил тунияз әпәнди вә униң аилисидикиләрни шәртсиз қоюп беришкә чақирған, шундақла хитай һөкүмитиниң милйонлиған уйғурларни лагерларда рәһимсизләрчә тутуп туруш қилмишини дәрһал ахирлаштурушни тәләп қилған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт