Sekpare bolghan yürek, weyran bolghan hayat: zulum ayriwetken Uyghur a'ililirining qabahetlik kechürmishliri

Muxbirimiz irade
2021-03-23
Share
Sekpare bolghan yürek, weyran bolghan hayat: zulum ayriwetken Uyghur a'ililirining qabahetlik kechürmishliri 19-Mart xelq'ara kechürüm teshkilati "Sekpare bolghan yürek, weyran bolghan hayat: zulum ayriwetken Uyghur a'ililirining qabahetlik kechürmishliri" namliq muhim doklat élan qildi.
amnesty.org

19-Mart xelq'ara kechürüm teshkilati xitay hökümitining zulumi seweblik bilen parchilan'ghan Uyghur a'ililiri jümlidin chet'ellerdiki ata-aniliri bilen uchrishalmay, tirik yétimlargha aylanduruluwatqan minglighan Uyghur balilirining paji'esi heqqide Muhim doklat Élan qildi.

Xelq'ara kechürüm teshkilati doklatigha "Sekpare bolghan yürek, weyran bolghan hayat: zulum ayriwetken Uyghur a'ililirining qabahetlik kechürmishliri" Dep mawzu qoyghan. Uningda bildürülüshiche, xitay da'irilirining nahayiti keng kölemde qattiq qolluq bilen élip bériwatqan tutqun qilish herikiti we sistémiliq zulumliri qatarliq sewebler chet'ellerdiki Uyghur ata-anilirini xitaygha qaytip, balilirini béqish imkaniyetliridin mehrum qilghan bolsa, yene bir yaqtin bu balilarni ata – aniliri turuwatqan döletlerge bérip ular bilen jem bolush imkaniyetliridinmu mehrum qilghan.

Xelq'ara kechürüm teshkilati bu doklatni teyyarlash üchün awstraliye, kanada, italiye, gollandiye we türkiyede yashaydighan baliliridin ayrilip qalghan alte neper ata-ana bilen tepsiliy söhbet élip barghan. Dunyaning oxshimighan jaylirida yashawatqan we perqliq sewebler bilen chet'ellerge chiqqan bu Uyghur ata – anilirining hemmisi aqiwette baliliridin ayrilip qélish, ularning iz –dérikini bilmeslik we hetta ularning hayat – tiriklikidinmu xewiri bolmasliktek qismetlerge duchar bolghan. Kechürüm teshkilati doklatida bu 6 a'ile bergen guwahliqlarning Uyghur a'ililer duchar bolghan qismetlerning intayin az bir qismighila wekillik qilidighanliqini eskertken.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining doklat heqqidiki bayanatida mezkur organning xitay ishliri tetqiqatchisi alkan akad mundaq dégen: "Xitayning shinjangdiki rehimsizlerche keng kölemlik tutqun herikiti juda qilin'ghan Uyghur a'ililirini intayin qéyin ehwalgha qoydi: balilarning xitaydin ayrilishigha yol qoyulmaydu, emma ata-aniliri öyige qaytip ularning halidin xewer almaqchi bolsa ziyankeshlikke we xalighanche tutqun qilishqa uchraydu. Biz paranglashqan ata-anilarning kishini échinduridighan guwahliq sözi peqet Uyghur a'ililiri duchar bolghan azab-oqubetning az bir qismi. Xitay hökümiti shinjangdiki bu rehimsizlerche siyasitini axirlashturup, bu a'ililerning baldurraq jem bolushigha kapaletlik qilishi kérek".

Xelq'ara kechürüm teshkilatining bu doklati dangliq téléwiziye qanili CNN téléwiziyeside birla waqitta élan qilinip zor inkas qozghidi.

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi zubeyre xanim xelq'ara kechürüm teshkilatining Uyghur a'ililiri uchrawatqan bu paji'ening kölimi we derijisini yorutup bérishte intayin zor ehmiyetke ige ikenlikini bildürdi we "Bu del waqtida élan qilin'ghan intayin muhim bir doklat boldi" dédi.

Kechürüm teshkilatining doklatida guwahliq bergen a'ililerning biri nöwette italiyede yashawatqan we kéche – kündüz yurti qeshqerde qalghan 4 perzentining yolini közlewatqan méhriban qadir we ablikim memtiminning hékayesi idi. Ular 2016-yili saqchilarning parakendichilikige uchrighandin kéyin italiyege qéchip ketken we pasportidin waz kéchishke mejbur bolghan. Ularning 12 yashtin 16 yashqiche bolghan töt balisi 2019-yili wizisini élip ata – anisi bilen jem bolush arzusi bilen shunche xéyim – xeterge qarimay qeshqerdin shangxeydiki italiye konsulxanisigha yalghuz barghan bolsimu biraq ularning arzusi sulargha chilashqan. Ular saqchilar teripidin qolgha élinip, yétim balilar we yataqliq mektepke qayturulghan.

Yene bir guwahliq bergüchi bolsa türkiyediki ömer bilen meryem farux. Ular 2016-yilining axirida türkiyege kelgendin béri qaytalmay, bowa – momisigha qoyup qoyghan besh we alte yashliq ikki kichik balisidin pütünley xewersiz qalghan.

Ömer xelq'ara kechürüm teshkilatigha "Biz qizlirimizning awazini anglap baqmighili 1594 kün boldi, ayalim ikkimiz kéchidila yighlaymiz, qayghumizni biz bilen bille bu yerdiki bashqa balilirimizdin yoshurushqa tirishimiz".

Kechürüm teshkilati tetqiqatchisi alkan akad bayanatta mundaq dégen: "Bu a'ililerning béshigha kelgen bu paji'e emeliyette xitayning' térrorluqqa qarshi turush'namida Uyghur we bashqa musulman milletlerni kontrol qilish we ularning méngisini yuyush herikitining zalim, insan qélipidin chiqqanliqini ashkarilap bermekte. Xitay hökümiti barliq musulman az sanliqlarning erkin halda chégradin chiqish we döletke qaytish hoquqini chekleydighan tedbirlerni axirlashturushi kérek. U choqum barliq qayta terbiyelesh lagérlirini taqap, mehbuslarni shertsiz halda derhal qoyup bérishi kérek".

Zubeyre xanimmu Uyghur a'ililiri, Uyghur baliliri duchar boluwatqan bu paji'ening intayin éghirliqini bildürdi. U buning xitayning Uyghurlargha qaritiwatqan irqiy qirghinchiliqining bir parchisi ikenlikini tekitlidi we dunya jama'etchilikini we birleshken döletler teshkilati qatarliq xelq'araliq organlarni bunche küchlük pakitlar aldida qarap turmasliqqa, bu paji'ege qarshi emeliy heriketke ötüshke chaqirdi.

Xelq'ara kechürüm teshkilati doklatida töwendikilerni dégen:

"Xitayning nöwette shinjangda élip bériliwatqan éghir kishilik hoquq depsendichiliki we basturush siyasetlirige xatime bérip, ular üstige alghan kishilik hoquqni himaye qilish, jümlidin xelq'ara qanundiki balilarning hoquqini qoghdash mejburiyetlirini emelge ashurushining yuqiri pellisi yétip keldi. Xitay hökümiti 1992-yili 'balilar hoquqi ehdinamisi' ni testiqlighan. Ehdinamining 9-we 10-maddilirigha asasen, xitay hökümiti choqum balilarni öz iradisige xilap halda ata-anisidin ayriwetmesliki we balilarning menpe'etini hemishe eng muhim orun'gha qoyup mu'amile qilishni kapaletke ige qilishi kérek."

Ular doklatining axirqi qismida xitay hökümitidin ata – aniliri chet'ellerde qalghan Uyghur balilirining ata – anisi bilen jem bolushigha yol qoyush, Uyghurlarning chet'elge chiqish we yaki yurtlirigha qaytishigha qoyulghan cheklimini bikar qilish, b d t kishilik hoquq mutexessislirining, musteqil tetqiqatchilarning we zhurnalistlarning rayonni toluq we cheklimisiz halda ziyaret qilishigha, musteqil tekshürüsh élip bérishigha yol qoyush, lagérlarni taqash, chet'ellerdiki Uyghurlarning yurtliridiki yéqinliri bilen xalighanche alaqe qilishigha yol qoyush dégenlerni telep qilghan.

Ular mundaq dégen: "Xitay hökümiti birleshken döletler teshkilatining balilar hoquqi ehdinamisi we bashqa kishilik hoquq mejburiyetlirige emel qilip, Uyghur balilirini ata-anisi yaki hamiyliq qilghuchiliridin mejburiy ayriwétish heriketlirini toxtitishi kérek. Bu mesilige nahayiti jiddiy mu'amile qilinishi, ata-anisi yaki hamiyliq qilghuchisining ruxsitisiz dölet qarmiqidiki organlarda tutup turuluwatqan barliq balilar qoyup bérilishi kérek"

Xelq'ara kechürüm teshkilati yene chet'el hökümetlirigimu xitab qilip, ulardin Uyghurlarning panahliq tilesh iltimaslirining adil we ünümlük halda élip bérilishigha kapaletlik qilishni, ularning köchmenlik salahiyetlirining qandaq bolushidin qet'iy nezer, öz döletliride yashishigha yol qoyulushi, hem ularning balilirining iz-dérikini qilishi, muwapiq bolghan yardem we meslihetlerni bérishi kéreklikini eskertken.

CNN Téléwiziyesining muxbirliri xelq'ara kechürüm teshkilatining doklatidiki uchurlar boyiche, awstraliyede yashaydighan mamutjanning qeshqerde qalghan ikki balisi we ayalining iz – dérikini qilip qeshqerge barghan we uning balilirini tépip sözleshken. Bu uchrishishqa a'it sin körünüshler kéler hepte CNN téléwiziyeside élan qilinidiken.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, siler yuqirida xelq'ara kechürüm teshkilatining doklati heqqidiki tepsiliy xewerni anglidinglar.

Doklatning toluq mezmunini töwendiki ulinishtin köreleysiler.

Hearts and Lives Broken: The Nightmare of Uyghur Families Separated by Repression

Uyghurche PDF nusxisining ulinishi: "Sekpare bolghan yürek, weyran bolghan hayat: zulum ayriwetken Uyghur a'ililirining qabahetlik kechürmishliri"

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet