Уйғур академийәсиниң қаримиқида «хитай тәтқиқат иниститути» қурулди

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2019-11-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур акадәмийәси қармиқидики хитай тәтқиқат иниститутиниң қурулуш мурасимидин бир корунуш. 2019-Йили 12-ноябир. Истанбул, туркийә.
Уйғур акадәмийәси қармиқидики хитай тәтқиқат иниститутиниң қурулуш мурасимидин бир корунуш. 2019-Йили 12-ноябир. Истанбул, туркийә.
RFA/Azigh

2009-Йили 9-айниң 9-күни түркийәдә қурулған уйғур академийәси йиқинқи йилларда явропа вә амрикаға тармақ органлирини қуруп паалийәтлирини ғәриб дөләтлиригичә киңәйитти. Уйғур академийәси һәрқайсий дөләтләрдики уйғур зиялийлириниң ортақ күч чиқиришида һәрхил мәдәнийәт вә илмий паалийәтлири билән уйғур пән  маарипиниң тәрәққияти, уйғурлардики милли роһниң уйғиниши, уйғур ихтисаслиқ хадимлирини йитиштүрүп чиқиш нишани билән муһаҗирәттики уйғур җәмийитидә моһим рол ойнимақта.

12-Ноябир күни уйғур акадимийисиниң рәиси, пирофессур алимҗан инайәт әпәндимниң тәстиқи билән уйғур академийисиниң тәркибидә хитай тәтқиқат иниститути истанбулда рәсми қурулди. Хитай тәтқиқат иниститутиниң мудирлиқиға доктур пәрһат қурбан тәңритағли әпәндим тәйинләнгән болуп, 6 уйғур тәтқиқатчи пәрһат қурбан тәңритағли әпәндимниң йитәкчиликидә хизмәт қилидикән. 

Түркийә муһаҗирәттики уйғурлар топлишип олтурақлашқан дөләтләрдин бири болуп, көзәткүчләрниң қаришичә, түркийә  хиттай мунасивәтлириниң йеқинлишип, түркийәдә хитай тәсириниң күчийиши түркийәдики уйғурларни әндишиләндүрмәктә икән. Түркийәдә хитай тәтқиқат иниститути қурулушиниң әһмийити вә роли һәққидә пәрһат қурбан тәңритағли әпәндимни зиярәт қилдуқ. 

Хитай тәтқиқат иниститутиниң мудири доктур пәрһат қурбан тәңритағли әпәндим зияритимизни қубул қилип мундақ диди: «биз хитайни тонимиғанлиқимиз, хитайниң һийли  нәйрәңлирини пәрқ қилалмиғанлиқимиз вә уларниң нәйрәңвазлиқлириға тақабил туралмиғанлиқимиз үчүн вәтинимизни тартқузуп қойдуқ. Чүнки узун муддәт хитайлар бизни әскири күчи билән әмәс, пәқәтла һийлә  нәйрәң билән идарә қилип кәлди. Чүнки вәтәндә хитайларниң унчилик көп нопусиму йоқ иди. Техи йиқинқи заманға қәдәр шәрқий түркистанда хиттайниң әскири күчиму анчә көп әмәс иди. Әмма хиттайниң һийли  микригә тақабил туралмидуқ, алдинип кәттуқ. Түркийәдики болуватқан бәзи ишларға қариғанда, түркийәму хитайни йетәрлик тонимайдиғанлиқи оттуриға чиқмақта. Мән бу мәсилини һес қилип, 2017-йили түркийәниң ‹хәвәр ажанси' жорнилида мақалә илан қилип, түркийәдә хитайни тәтқиқат қилидиған иниститутниң қурулиши керәкликини ийтқанидим. Бу җәрянда һәрхил йиғинларда буни оттуриға қойдуқ. Йиқинда түркийәдә үч иш арқа арқидин йүз бәрди. Биринҗиси түркийәдә 250 миң долларға өй алғанларға вәтәндашлиқ бириш тоғрисида қанун чиққан. Хитайларни буни башқа шәкилдә ишлитишкә башлиди. Иккинчиси, истанбул шәһәрлик һөкүмәт истанбул аптубус бикәтлиригә хитайчә йизишни тәшәббус қилди. Хитайлар бу пурсәттин пайдилинип һийлә-микирләрни ишлитивалди. Үчинчиси, бийҗиңдин йолға чиққан пойиз түркийәдин өтүп яврупаға кәтти. Техиму ичинишлиқ болғини, бу пойиз әнқәрәдә дағдуғулуқ күтивилинди. Бу үч мәсилиниң характири вә түркийә һөкүмитиниң позитсийәсигә қариғанда, бу иш интайин җидди болди. Буниң үчүн биз уйғур академийәсиниң қанун түзикидики мунасивәтлик маддилар бойичә истанбулда хитайни тәтқит қилиш иниститути қурушни қарар қилдуқ. Бу ишни дөләтниң тәшәббус қилишини сақлап турмидуқ. Түркийәдә уйғурларниң мутәхәссисләшкән бир саһәси йоқ иди. Бу пурсәттин пайдилинип хитайни тәтқит қилиш җәһәттә уйғурлар өзиниң роли җари қилдуруп, һәм түркийә һәм уйғурлар үчүн хизмәт қилидиған болди.»

Түркийә  хитай мунасивәтлириниң йиқинлишишиға әгишип түркийә вә хитай уневирситетлири оттурсидики һәмкарлиқлар күнсири ашмақта. Буниң билән бирликтә бу хил әһвал түркийә уневирситетлиридики хитай билән мунасивәтлик илмий хизмәтләрниң хитайниң сиясий тәсири астида қилиши, уневирситетлардики пикир әркинликиниң чәклимигә учриши қатарлиқ мәсилиләрдә әндишә шәкилләндүрмәктә икән. 2016  Йили айдин унверситетида қурулған хитай тәтқиқатлири иниститути түркийәдики тунҗи хитай билән мунасивәтлик тәтқиқат иниститути болуп, иниститутниң ичилиш мурасимида хитайниң истанбулдики консули сөз қилип, мәзкур иниститутниң икки дөләт вә хәлиқ мунасивәтлирини чоңқурлаштуридиғанлиқини ийтқан иди. 

Көзәткүчиләр түркийәдә хитай сияситини ақлаш вәзиписи болған «академик» органларға қарши хитайниң реял вәзийитини оттуриға чиқириш үчүн тиришидиған илмий органларниң қурулишиниң моһимлиқини тәкитлимәктә. Бу һәқтә илшат һәсән әпәндим көз қаршини оттуриға қоюп мундақ диди: «хитайниң писхикисини, хитайниң тарихини, мәдәнийитини, хитайниң һазирқи истиратигисини дуняға аңлитиш шундақла хитайниң кәлгүсигә сизған тәрәққият пиланлирини өз әйни вә өз маһийити бойичә чүшиниш уйғурлар яки хәлқара җәмийәт үчүн моһим бир тима. Болупму түркийәдәк бир дөләттә хитай пулиға тайинип, хитайни тәшвиқ қилидиған органларни қуруп чиқилди. Бу органлар хитай сияситини мәдиһийәләп, кеңәймичилик сиясәтлирини пәрдазлап дуняға тонуштуриватиду. Биз уйғурлар хитайни әң яхши чүшинимиз. Чүнки биз зораванлиқ астида хитай билән яшашқа мәҗбурландуқ. Хитай билән мәҗбурий һалда яшаватқили йүз йилға йиқин болди. Бизгә охшаш хитайни чүшинидиған милләтләр аз дәп ойлаймән. Шундақтиму йетилгән адәмләрниң хитайниң әпти-бәширисини, реял пиланлирини, дуняни бой сундуримән дәйдиған нийитини, системилиқ, илмий юсунда дуняға тонутуш тәтқиқат орунлириниң вәзиписи. Бу интайин моһим, чүнки дуня хитайни толуқ чүшәнмәйду. Шуниң үчүн бизгә охшаш хитайни обдан чүшинидиған милләтләрниң соғуқ қанлиқ билән илмий юсунда испатлар билән чүшәндүрүп бириш вәзипимиз бар. Бу һәм өзимизни қутулдурушниң бир йоли. Өзгини вә өзәңни бил дәймиз. Өзгини билмисәк хитайни йиңишимиз тәскә тохтайду. Йиңилип кәлгән йиқинқи заман тарихимиз хитайни маһийәт җәһәттин чоңқур чүшәнмигәнликимиздин болди дәп қараймән.»

Көзәткүчиләрниң қаришичә, түркийәдә хитай өз тәсирини кеңәйтиш үчүн иқтисадий, илмий вә мәдәнийәт саһәлиригә сиңип кирмәктә икән. Буниңға мас һалда түркийәдики уйғур тәшкилатлириму уйғур иниститути, хитай тәтқиқат иниститути қатарлиқ илмий қурлушларни тәшкилләш арқилиқ қаршилиқ билдүрмәктә. Тәтқиқатчи илшат һәсән әпәндим «бу хил илмий органлар хитайниң түркийәдики илмий органларға сиңип киришигә қандақ тәсир көрситәләйду» дегән соалимизға җаваб бирип мундақ диди: «бу хил органниң қурулуши түркийәдә хитайниң илип бериватқан тәшвиқат характирлик тәтқиқат органлириға зәрбә бирәләйду. Чүнки һәқиқәт һаман тәшвиқаттин үстүн туриду.»

Илшат һәсән әпәндим йәнә бу хил тәтқиқат органлири арқилиқ хитайниң кеңәймичилик вә уйғурларға илип бириватқан қирғинчилиқ сияситини тохтитишқа сәпәрвәрлик қилғили болидиғанлиқини, бу хил хизмәтләр үчүн хитайни вә хитайниң сиясәтлирини илмий юсунда испат вә тарихий дәлилләр билән йорутуп бериш кирәкликини ийтип өтти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт