Уйғур археолог: тарим мумиялириға аит тәтқиқат нәтиҗиси уларниң уйғур әҗдади икәнликини дәлиллигән

Мухбиримиз әркин
2022.02.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Уйғур археолог: тарим мумиялириға аит тәтқиқат нәтиҗиси уларниң уйғур әҗдади икәнликини дәлиллигән 2003-Йили тарим ойманлиқиниң лопнур районидики қәдимий қәбристанлиқтин қезивелинған 3800 йиллиқ тарихқа игә гүзәл аялниң қуруған җәсити американиң тексас штатиниң хюстон шәһиридики музейда көргәзмигә қоюлған. 2010-Йили 17-авғуст.
REUTERS

Хитай таратқулири 2-феврал күни уйғур аптоном районлуқ мәдәний ядикарлиқлар вә археологийә тәтқиқат институти билән хитай пәнләр академийәсиниң қәдимки омуртқилиқ һайванлар вә қәдимки инсанлар тәтқиқат орни бирлишип, 2021-йили ‍уйғур елидә буниңдин 5000 билән 500 йил арисида яшиған инсанлар үстидин тунҗи қетим юқири техникилиқ васитиләр арқилиқ кәң көләмлик вә системилиқ ген тәтқиқати елип барғанлиқини хәвәр қилди.

Хәвәрдә ейтилишичә, мәзкур тәтқиқат түри юқириқи дәврдә яшиған уйғурлар елидики аһалиләрниң “охшимиған дәвр вә ‍охшимиған җуғрапийәлик орунлардики ирсийәт өзгиришини айдиңлаштуруш” ни мәқсәт қилғаникән. Тәтқиқат гурупписи уйғур елиниң шәрқий, шимали, җәнубий вә ғәрбийдики 41 орундин тепилған инсанларниң 237 сөңәк вә чиш әвришкисини д н а тәҗрибиханисида тәтқиқ қилип, уйғур елидики бу қәдимий аһалиләрниң митокондириял генлириға еришкән.

Америкадики тексас университети бирикмә би‍ологийә факултетиниң оттура асия ирсийәт тәтқиқати билән шуғуллинидиған ярдәмчи профессори вагиш нарасимханниң ейтишичә, митокондириял гени инсанларниң келиш мәнбәсини бекитиштики һалқилиқ ген болуп, бу шәхсниң генетик ‍әҗдадлирини намаян қилидикән.

Вагиш нарасимхан мундақ дәйду: “ген тәкшүрүштә биз көпинчә бир орундин әвришкә алғинимизда бир кишиниң ген әвришкисиму ялғуз униң генетикилиқ әҗдадлирини намаян қилип қалмайду. Охшаш вақитта әгәр сиз өткәнки әҗдадтикидәк йәнә бир қанчә әҗдад юқирилап чиқсиңиз у кишиниң генетикилиқ әҗдадлириниң алаһидилики у кишиниң ата-анисида ипадилиниду. Демәк икки кишидә көрүлиду”.

У йәнә мундақ дәйду: “шуңа, бу җәрян түпәйли һәтта бир қанчә әвлад ичидин, мәсилән, 10 әвлад ичидин десәк, сиз бу 10 әвлад ичидики бир кишидин оттуричә миңлиған генетикилиқ әҗдадқа еришәләйсиз. Шуңа, һәтта бир орунниң ‍өзидики кишиләрдин алған әвришкиләрдин бу кишиләрниң миңларчә генетикилиқ әҗдадиға игә болисиз”.

Лекин униң ейтишичә, бу дегәнлик мәзкур райондики башқа җайлардин тепилған җәсәтләрниң ген алаһидилики “кичик дәря”, йәни “кичик мирән” қәбристанлиқидин тепилғанлар билән ‍охшаш, дегәнлик әмәс икән. У: “бәлким биз башқа җайлардин болупму ғәрб тәрәплиридә таҗикистанға чегридаш районлардин ирсийәт җәһәттин қошулуп кетиш әһваллирини техиму көп байқишимиз мумкин. Бирақ һазир қолимиздики санлиқ мәлумат мушунчилик. Шуңа қолимиздики санлиқ мәлуматлардин мушунчилик хуласә чиқиралаймиз” деди.

“шинҗаң” гезитиниң 2-январдики хәвиридә ейтилишичә, хитай пәнләр академийәси қәдимки омуртқилиқ һайванлар вә қәдимки инсанлар тәтқиқат орниниң тәтқиқатчиси ваң венҗүн, бу тәтқиқат нәтиҗиси археологийә саһәсиниң уйғур ели вә явро-асия яйлақлиридики аһалиләр топиниң өзгиришигә болған чүшәнчисини қайта шәкилләндүргәнлики, бу инсанларниң келип чиқиши вә тәдриҗий тәрәққият тарихини техиму әтраплиқ вә системилиқ ирсий дәлилләр билән тәминлигәнликини билдүргән.

‍Униң ейтишичә, шуниң билән бир вақитта бу дәлилләр уйғур елиниң “әзәлдин тартип явро-асия қуруқлуқидики көп хил мәдинийәтләр бирләшкән вә тәң мәвҗүт болуп турған җай икәнликини испатлап бәргән” икән.

Мәзкур тәтқиқат түриниң хитай һөкүмити уйғурларға “ирқий қирғинчилиқ” қилиш, уйғурларниң биологийәлик учурини топлап, дунядики әң чоң д н а санлиқ мәлумат амбири қуруш, уларниң һазир мәвҗут болған актип мәдәнийитини йоқитишқа урунупла қалмай, тарихини бурмилап, бу райондики қәдимки аһалиләр билән болған қандашлиқ беғи вә етник келип чиқишни инкар қилиш билән әйиблиниватқан назук бир вақитта елип берилиши диққәт қозғиди.

“шинҗаң” гезитиниң хәвиридә ейтилишичә, бу тәтқиқат түридә кишиләрни һәммидин бәк һаяҗанландурғини тарим ойманлиқидики “кичик дәря” қәбристанлиқидин қезивелинған 13 җәсәт билән җуңғар ойманлиқидин қезивелинған 5 җәсәтниң ирсийәт тәтқиқати икән. Хәвәрдә, тәтқиқатчиларниң кичик дәря қәбристанлиқидики җәсәтләрниң кимликини “қәдимки шималий асия вә қәдимки шәрқий асия тәркиблиридин тәшкил тапқан кишиләр топи” дәп бекиткәнлики тәкитләнгән.

Бирақ хитай таратқулирида тилға елинмиған болсиму, “кичик дәря” йәни, “кичик мирән гүзили” ни өз ичигә алған юқириқи 18 мумияниң д н а тәтқиқат түригә хитай тәтқиқатчилиридин башқа америка вә явропа тәтқиқатчилириму қатнашқан. Тәтқиқат нәтиҗиси ‍өткән йили 11-айда даңлиқ хәлқара таратқуларда кәң хәвәр қилинип, зор ғулғула қозғиған. Бу җәсәтләрниң DNA анализидин уларниң бу районға сирттин кәлгән болмастин, бу районниң муз дәвридә яшиған инсанлар топиниң кейинки әвладлири икәнлики мәлум болған.

Археологларниң ейтишичә, хитай илгири бу қәдимки җәсәтләргә аит тәтқиқатларни контрол қилип кәлгән. Әркин асия радиоси уйғур бөлүминиң сабиқ директори, доктор долқун қәмбири 1985-йили чәрчәнниң зағунлуқ қәдимий қәбристанлиқини қезишқа қатнашқан археологларниң бири. У зияритимизни қобул қилип, хитай даирилириниң әйни вақитта бундақ бир мәдәнийәтниң уйғурларға мәнсуп болушини қобул қилалмиғанлиқини билдүрди.

Лекин униң көрситишичә, хәлқара билим саһәсидиму бу җәсәтләрни тохри яки доғди, дәйдиған бир тәрәплимилик қараш мәвҗут болсиму, бирақ йеңи елан қилинған д н а анализи һәр икки қарашни ағдуруп ташлиған. У архе‍ологийәлик қезилмиларниң бу җәсәтләрниң уйғурларниң әҗдади икәнликини йетәрлик испатлайдиғанлиқини билдүрди.

Юқириқи тәтқиқат нәтиҗиси өткән йили дунядики нопузлуқ илмий журналлардин бири болған “тәбиәт” журнилида елан қилинған. Униңда кичик дәря қәбристанлиқидин тепилған буниңдин 3700 йил билән 4100 йил аввалқи дәвргә аит бу қәдимий җәсәтләрниң башқа хәлқләр билән ирсийәт алақиси болмиғанлиқи, уларниң ирсийәт җәһәттә йәккә-йеганә бир хәлқ болғанлиқи тәкитләнгәниди.

Лекин хитай таратқулириниң хәлқара таратқуларда өткән йили 11-айда елан қилинған бу хәвәрни немә үчүн һазир тарқатқанлиқи, д н а анализидики һалқилиқ бәзи учурларни вә бу җәсәтләрниң уйғурлар билән болған алақиси даир мәсилиләрни тилға алмиғанлиқи мәлум әмәс. Лекин уйғур көзәткүчиләр, хитайниң мәзкур тәтқиқат түрини униң уйғурлар районида 1917-йили қозғиған омумйүзлүк хитайлаштуруш һәрикитиниң бир парчиси болуп, бу һәрикәтниң уйғур иҗтимаий вә мәдәнийәт һаятиниң барлиқ саһәсини нишан қилғанлиқини илгири сүрмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.