Хитайниң йеңи ашлиқ сияситиниң уйғурларға техиму көп бесим елип келидиғанлиқи мөлчәрләнмәктә

Вашингтондин мухбиримиз уйғар тәйярлиди
2024.01.10
Uyghur-ashliq-bughday Уйғур аптоном районида ашлиқтин мол һосул елинди, (вақти орни ениқ әмәс)
chinadaily.com.cn

 Хитай мәркизий һөкүмити ашлиқ ишләпчиқириш миқдарини йәниму көпәйтип, дөләтниң ашлиқ бихәтәрликигә капаләтлик қилиш қарарини чиқарғандин кейин, уйғур дияриниң хитайни ашлиқ билән тәминлигүчи әң чоң ишләпчиқириш базисиға айлиниватқанлиқи мәлум болмақта. Уйғурлар вә хитай вәзийитини йеқиндин көзитиватқан мутәхәссисләр, хитайниң йеңи ашлиқ сияситиниң уйғурларға техиму көп бесим вә зиянларни елип келидиғанлиқини илгири сүрмәктә.

“шинхуа тори” ниң 2023-йили 1-айниң 7-күндики мәхсус хәвиригә қариғанда, 2023-йили уйғур елидики ашлиқ омумий терилғу көлими 42 милйон 372 миң моға йетип, хитайдики омуми ашлиқ терилғу көлиминиң 61.4 Пирсәнтини тәшкил қилған. 2023-Йили уйғур елиниң омуми ашлиқ ишләпчиқириш миқдари 20 милйон тоннадин ешип, ашлиқ әң көп ишләпчиқирилған бир йил болған. Һалбуки, бу йил уйғур елиниң кевәзлик көлими өткән йилқидин зор дәриҗидә қисқирап, ашлиқ ишләпчиқиридиған терилғу йәр көлими көрүнәрлик дәриҗидә кеңәйтилгән.

Уйғур елиниң әвзәл җуғрапийәлик орни, төт пәсли рошән болған иқлими, кәң кәткән мунбәт туприқи вә әрзан әмгәк күчи, хитайниң уйғур елини хитайдики әң чоң ашлиқ ишләпчиқириш базиси, шуниңдәк “бәш чоң чарвичилиқ базиси” ниң бири қилип қуруп чиқиш истратегийәсини тезликтә йолға қоюшиға түрткә болған. Бу һәқтә сөз болғанда, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқат мәркизиниң директори һенрик шаҗивиски (Henryk Szadziewski), хитай һөкүмитиниң ашлиқ (йемәклик) сияситиниң өзгиришидә хәлқарада йәр шарилишишқа қарши еқимниң күчийиши вә американиң пахтини нишан қилған ембарго тәдбириниң тәсиридин болғанлиқини илгири сүриду:

“мениңчә, хитайниң уйғур районида йолға қойған ашлиқ сияситиниң өзгиришиниң икки муһим сәвәби бар. Буниң биринчиси нөвәттә дуняда  кәң әвҗ алған хәлқаралиқ йүзлиниш билән мунасивәтлик. Йәни һазир нурғун мутәхәссисләр вә көзәткүчиләр, дуняда йәр шарилишишқа қарши еқим күчийип, хәлқара тиҗарәткә чәклимә қуйидиған, дөләтниң ичкий қисмидики миллий санаәткә мәркәзлишидиған әһвал күнсери күчийиватиду, дәп қаримақта. Бу хил әһвал мал вә таварларниң чеградин чиқишини (импорт вә експорт қилишини) тәшәббус қилмайду. Бу таварларниң хәлқаралиқ йөткилишиниң азлап кетиватқанлиқидин дерәк бериду. Һазир дуня америка вә хитайдин ибарәт икки қутупқа айрилди. Мениңчә, йемәклик бихәтәрликини дөләт бихәтәрлики дейишкә болиду. Шуңа у енергийә бихәтәрликигә охшайду. Әгәр бир дөләттә йетәрлик йемәклик болса, у дөләт өзини бихәтәр һес қилиду. Әгәр сиз өзиңизниң йемәкликиңизни өзиңиз өстүрүп, хәлқиңизниң йемәклик еһтияҗини өзиңиз тәминлисиңиз, сиз өзиңизни бәкму бихәтәр һес қилисиз. Бу әһвалда сиз башқа дөләтләргә тайинип қалмайсиз. Бу сәвәбтин хитай ашлиқ (йемәклик) сияситини өзгәртти. Әлвәттә, буниң җуғрапийәлик вә гео-истратегийәлик (geostrategic) сәвәблириму бар. Хитайниң ашлиқ (йемәклик) сияситиниң өзгириши һәққидә көплигән анализлар бар. Сиз бу тәһлилләргә қарисиңиз, мән биз аз бурун дегәндәк, хитайниң ашлиқ (йемәклик) сияситиниң өзгиришиниң пәқәт йәр шарилишиш һәрикити биләнла мунасивәтлик әмәсликини көрисиз. Хитайдики ашлиқ (йемәклик) сияситиниң өзгиришидә американиң пахтини нишан қилған җазасиниң тәсириму бәк чоң”. 

 “җәнубий хитай әтигәнлик почтиси” гезитигә асасланғанда, уйғур дияридики терилғу йәрләрниң зор қисми кевәзликләрдин өзгәртилидиған болуп, нөвәттә хитай һөкүмити райондики деһқанларни ашлиқ ишләпчиқиришқа йүзлинишкә риғбәтләндүрмәктә икән. Шундақла хитайниң пахта мәһсулатиниң америка башчилиқидики ғәрб әллириниң байқут вә чәклимилиригә учраватқан бир мәзгилдә көрүнәрлик азайғанлиқи билинмәктә.

Америкадики сиясий анализчи илшат һәсән бу һәқтә радийомиз зияритини қобул қилип, хитайда дөләт бихәтәрлики мәсилиси дәп қариливатқан вә хәлқниң һаятлиқи үчүн әң ачқучлуқ мәсилә болған ашлиқ мәсилисини һәл қилиш үчүн, хитай һөкүмитиниң уйғур елини ашлиқ базисиға айландуруш пиланини йолға қойғанлиқини алаһидә тилға алди. У мундақ деди: “1960-йилларда хитайда ачарчилиқ болуп 10 милйондин артуқ адәм өлгән иди. Хитайда бундақ әһвалниң алдини елиш үчүн, шәрқи түркистанни ашлиқ базиси қилип қуруп чиқмақчи.”

Хитай хәлқ университетиниң пирофессори җең феңтйән, ашлиқта өз-өзини тәминләш, хитай һөкүмитиниң нәзиридә “дөләт хәвпсизлики мәсилиси” икәнликини ейтқан.

2023-Йилидин буян, хитай даирилири уйғур елида ашлиқ вә енергийә ишләпчиқиришини өз ичигә алған “8 чоң кәспий ишләпчиқириш топи” ни қуруп чиққан. Уларниң көп қисми уйғур мәҗбурий әмгики вә уйғур елидики еғир муһит булғиниши билән мунасивәтлик болған нефит-тәбиий газ ишләпчиқириш, електир, көмүр химийә санаити, пахта тоқумичилиқ, кийим-кечәк, ашлиқ, мевә-чивә ишләпчиқириш қатарлиқларни өз ичигә алидикән.

 Америкидики сиясий анализчи, доктор андерс кор (Anders Corr)хитайниң йеңи ашлиқ сиясий вә униң тәсири һәққидә сөз қилип, ашлиқ ишләпчиқиришниң асасән машинилашқанлиқини, униң көп әмгәк күчигә еһтияҗлиқ болмайдиғанлиқини, шундақла бу өзгиришниң уйғурларға зиян елип келидиғанлиқини илгири сүрди:

“хитайниң ашлиқ сияситиниң өзгириши нәтиҗисидә һазир ашлиқ зираәтлириниң көпинчиси машина билән терилиду. Йәни хитай ашлиқ ишләпчиқиришни техиму тез сүрәттә машинилаштуриду. Пүткүл ишләпчиқириш җәряни машина билән елип берилиду. Бу бир чоң бурулуш. Әгәр биз ашлиқ ишләпчиқиришқа еһтияҗлиқ адәм күчи билән пахта, пәмидур ишләпчиқириш үчүн еһтияҗлиқ әмгәк күчини селиштурсақ, уйғурларға қандақ тәсири болидиғанлиқни биләләймиз. Мәнчә, пахта, пәмидур ишләпчиқириши наһайити көп әмгәк күчи тәләп қилса, ашлиқ ишләпчиқарғанда унчилик әмгәк күчигә еһтияҗлиқ болмайду. Бу өзгириш уйғурларға зиян елип келиду”.

Һалбуки, түркийә сәлчуқ университетиниң оқутқучиси доктор адил әруйғур хитайниң йеңи ашлиқ сияситиниң пәқәт ишсизлиқ вә муһитқила сәлбий тәсири болуп қалмай, бәлки буниң уйғурларниң сиясий, иқтисадий вә миллий кимликигиму зор сәлбий тәсирләрни илип келидиғанлиқини көрсәтти. У буларни бир пүтүн гәвдә сүпитидә чүшиниш керәкликини алаһидә тилға алди.

Мутәхәссисләр, хитай даирилириниң уйғур елини асаслиқ ишләпчиқириш базиси қилип қуруп чиқишида хитай өлкилиридики милярдтин артуқ нопусниң ашлиқ мәсилисини һәл қилиш, хитайда җиддий әһвал йүз бәргәндә дөләтниң ашлиқ бихәтәрликини капаләткә игә қилишни мәқсәт қиливатқанлиқини илгири сүрмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.