Xitayning yéngi ashliq siyasitining Uyghurlargha téximu köp bésim élip kélidighanliqi mölcherlenmekte

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2024.01.10
Uyghur-ashliq-bughday Uyghur aptonom rayonida ashliqtin mol hosul élindi, (waqti orni éniq emes)
chinadaily.com.cn

 Xitay merkiziy hökümiti ashliq ishlepchiqirish miqdarini yenimu köpeytip, döletning ashliq bixeterlikige kapaletlik qilish qararini chiqarghandin kéyin, Uyghur diyarining xitayni ashliq bilen teminligüchi eng chong ishlepchiqirish bazisigha ayliniwatqanliqi melum bolmaqta. Uyghurlar we xitay weziyitini yéqindin közitiwatqan mutexessisler, xitayning yéngi ashliq siyasitining Uyghurlargha téximu köp bésim we ziyanlarni élip kélidighanliqini ilgiri sürmekte.

“Shinxu'a tori” ning 2023-yili 1-ayning 7-kündiki mexsus xewirige qarighanda, 2023-yili Uyghur élidiki ashliq omumiy térilghu kölimi 42 milyon 372 ming mogha yétip, xitaydiki omumi ashliq térilghu kölimining 61.4 Pirsentini teshkil qilghan. 2023-Yili Uyghur élining omumi ashliq ishlepchiqirish miqdari 20 milyon tonnadin éship, ashliq eng köp ishlepchiqirilghan bir yil bolghan. Halbuki, bu yil Uyghur élining kéwezlik kölimi ötken yilqidin zor derijide qisqirap, ashliq ishlepchiqiridighan térilghu yer kölimi körünerlik derijide kéngeytilgen.

Uyghur élining ewzel jughrapiyelik orni, töt pesli roshen bolghan iqlimi, keng ketken munbet tupriqi we erzan emgek küchi, xitayning Uyghur élini xitaydiki eng chong ashliq ishlepchiqirish bazisi, shuningdek “Besh chong charwichiliq bazisi” ning biri qilip qurup chiqish istratégiyesini tézlikte yolgha qoyushigha türtke bolghan. Bu heqte söz bolghanda, Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqat merkizining diréktori hénrik shajiwiski (Henryk Szadziewski), xitay hökümitining ashliq (yémeklik) siyasitining özgirishide xelq'arada yer sharilishishqa qarshi éqimning küchiyishi we amérikaning paxtini nishan qilghan émbargo tedbirining tesiridin bolghanliqini ilgiri süridu:

“Méningche, xitayning Uyghur rayonida yolgha qoyghan ashliq siyasitining özgirishining ikki muhim sewebi bar. Buning birinchisi nöwette dunyada  keng ewj alghan xelq'araliq yüzlinish bilen munasiwetlik. Yeni hazir nurghun mutexessisler we közetküchiler, dunyada yer sharilishishqa qarshi éqim küchiyip, xelq'ara tijaretke cheklime quyidighan, döletning ichkiy qismidiki milliy sana'etke merkezlishidighan ehwal künséri küchiyiwatidu, dep qarimaqta. Bu xil ehwal mal we tawarlarning chégradin chiqishini (import we éksport qilishini) teshebbus qilmaydu. Bu tawarlarning xelq'araliq yötkilishining azlap kétiwatqanliqidin dérek béridu. Hazir dunya amérika we xitaydin ibaret ikki qutupqa ayrildi. Méningche, yémeklik bixeterlikini dölet bixeterliki déyishke bolidu. Shunga u énérgiye bixeterlikige oxshaydu. Eger bir dölette yéterlik yémeklik bolsa, u dölet özini bixeter hés qilidu. Eger siz özingizning yémeklikingizni özingiz östürüp, xelqingizning yémeklik éhtiyajini özingiz teminlisingiz, siz özingizni bekmu bixeter hés qilisiz. Bu ehwalda siz bashqa döletlerge tayinip qalmaysiz. Bu sewebtin xitay ashliq (yémeklik) siyasitini özgertti. Elwette, buning jughrapiyelik we gé'o-istratégiyelik (geostrategic) seweblirimu bar. Xitayning ashliq (yémeklik) siyasitining özgirishi heqqide köpligen analizlar bar. Siz bu tehlillerge qarisingiz, men biz az burun dégendek, xitayning ashliq (yémeklik) siyasitining özgirishining peqet yer sharilishish herikiti bilenla munasiwetlik emeslikini körisiz. Xitaydiki ashliq (yémeklik) siyasitining özgirishide amérikaning paxtini nishan qilghan jazasining tesirimu bek chong”. 

 “Jenubiy xitay etigenlik pochtisi” gézitige asaslan'ghanda, Uyghur diyaridiki térilghu yerlerning zor qismi kéwezliklerdin özgertilidighan bolup, nöwette xitay hökümiti rayondiki déhqanlarni ashliq ishlepchiqirishqa yüzlinishke righbetlendürmekte iken. Shundaqla xitayning paxta mehsulatining amérika bashchiliqidiki gherb ellirining bayqut we cheklimilirige uchrawatqan bir mezgilde körünerlik azayghanliqi bilinmekte.

Amérikadiki siyasiy analizchi ilshat hesen bu heqte radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitayda dölet bixeterliki mesilisi dep qariliwatqan we xelqning hayatliqi üchün eng achquchluq mesile bolghan ashliq mesilisini hel qilish üchün, xitay hökümitining Uyghur élini ashliq bazisigha aylandurush pilanini yolgha qoyghanliqini alahide tilgha aldi. U mundaq dédi: “1960-Yillarda xitayda acharchiliq bolup 10 milyondin artuq adem ölgen idi. Xitayda bundaq ehwalning aldini élish üchün, sherqi türkistanni ashliq bazisi qilip qurup chiqmaqchi.”

Xitay xelq uniwérsitétining piroféssori jéng féngtyen, ashliqta öz-özini teminlesh, xitay hökümitining neziride “Dölet xewpsizliki mesilisi” ikenlikini éytqan.

2023-Yilidin buyan, xitay da'iriliri Uyghur élida ashliq we énérgiye ishlepchiqirishini öz ichige alghan “8 Chong kespiy ishlepchiqirish topi” ni qurup chiqqan. Ularning köp qismi Uyghur mejburiy emgiki we Uyghur élidiki éghir muhit bulghinishi bilen munasiwetlik bolghan néfit-tebi'iy gaz ishlepchiqirish, éléktir, kömür ximiye sana'iti, paxta toqumichiliq, kiyim-kéchek, ashliq, méwe-chiwe ishlepchiqirish qatarliqlarni öz ichige alidiken.

 Amérikidiki siyasiy analizchi, doktor andérs kor (Anders Corr)xitayning yéngi ashliq siyasiy we uning tesiri heqqide söz qilip, ashliq ishlepchiqirishning asasen mashinilashqanliqini, uning köp emgek küchige éhtiyajliq bolmaydighanliqini, shundaqla bu özgirishning Uyghurlargha ziyan élip kélidighanliqini ilgiri sürdi:

“Xitayning ashliq siyasitining özgirishi netijiside hazir ashliq zira'etlirining köpinchisi mashina bilen térilidu. Yeni xitay ashliq ishlepchiqirishni téximu téz sür'ette mashinilashturidu. Pütkül ishlepchiqirish jeryani mashina bilen élip bérilidu. Bu bir chong burulush. Eger biz ashliq ishlepchiqirishqa éhtiyajliq adem küchi bilen paxta, pemidur ishlepchiqirish üchün éhtiyajliq emgek küchini sélishtursaq, Uyghurlargha qandaq tesiri bolidighanliqni bileleymiz. Menche, paxta, pemidur ishlepchiqirishi nahayiti köp emgek küchi telep qilsa, ashliq ishlepchiqarghanda unchilik emgek küchige éhtiyajliq bolmaydu. Bu özgirish Uyghurlargha ziyan élip kélidu”.

Halbuki, türkiye selchuq uniwérsitétining oqutquchisi doktor adil erUyghur xitayning yéngi ashliq siyasitining peqet ishsizliq we muhitqila selbiy tesiri bolup qalmay, belki buning Uyghurlarning siyasiy, iqtisadiy we milliy kimlikigimu zor selbiy tesirlerni ilip kélidighanliqini körsetti. U bularni bir pütün gewde süpitide chüshinish kéreklikini alahide tilgha aldi.

Mutexessisler, xitay da'irilirining Uyghur élini asasliq ishlepchiqirish bazisi qilip qurup chiqishida xitay ölkiliridiki milyardtin artuq nopusning ashliq mesilisini hel qilish, xitayda jiddiy ehwal yüz bergende döletning ashliq bixeterlikini kapaletke ige qilishni meqset qiliwatqanliqini ilgiri sürmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.