Уйғур аяллириниң тәқдири: «статистика сиртида: уйғур аяллири вә хитайниң вәһшийлик» (2)

Мухбиримиз әзиз
2020-09-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл әпәнди йиғинда сөзлимәктә. 2019-Йили 27-май, норвегийә.
Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл әпәнди йиғинда сөзлимәктә. 2019-Йили 27-май, норвегийә.
REUTERS

Вашингтон шәһиридики «уйғур һәрикити» тәшкилати уйғур дияридики юқири пәллигә чиқиватқан сиясий бастуруш һәрикитиниң нөвәттики әһвалида уйғур аяллириниң вә қизлириниң қандақ паҗиәләргә дучар болуватқанлиқиға қарап чиқиш мәқситидә чақирған «иситатистика сиртида: уйғур аяллири вә хитайниң вәһшийлик» темисидики йиғинда бир қисим уйғур шаһидлириму охшимиған нуқтилардин гуваһлиқ бәрди.

Алди билән америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комссари нури түркәл америка һөкүмитиниң хизмәт функитсийәси нуқтисидин уйғурларниң нөвәттики ‍әһвали һәмдә хәлқарадики мунасивәтлик ‍инкаслар һәққидә сөз қилди. У сөзидә уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрниң дәрдини тартиватқан кишиләрниң һәқиқәтән санини алғили болмайдиған дәриҗидә көплүкини, дәл шундақ болғанлиқи үчүн өзиниң мәзкур комитетқа тәйинләнгән тунҗи уйғур комиссар болуш сүпити билән өз орнидин пайдилинип уйғурларни бастуруш қилмишиниң һәқиқий әһвалини баян қилип башқа саһәләрниң диққитигә сунуп кәлгәнликини, милйонларчә лагер мәһбуслириниң ичидә нам-шәрипи намәлум қеливатқан сансизлиған кишиләрниң миллий кимлик вә диний кимликни йоқитишни чөридигән бастуруш обекти болуватқанлиқи мәлум болсиму хитай һөкүмитиниң әмдиликтә һеч һейиқмастин бу инсанларни мәҗбурий нопус контроллуқиниң қурбаниға айландуриватқанлиқи, бу җәрянда хәлқарада «қирғинчилиқ» дәп қарилидиған қилмишларниң барлиқ тәбирлиригә чүшидиған бир қатар қәбиһ вастиларниң оттуриға чиққанлиқини сөзләп өтти.

Нури түркәлниң пикричә, мәҗбурий нопус контроллуқиниң қурбани қиливетилгән бу қиз-аяллар иккинчи қәдәмдә хитайниң әрзан баһалиқ әмгәк күчлиригә айландурулған. Һазир болса дәл мушу қизлар вә аяллар мәҗбурий әмгәкниң қатнашқучилири қатарида әрзан әмгәк күчи болуп ичкиригә сетиливатқанларниң мутләқ көп қисмини тәшкил қилидикән. Буниң билән уйғурлар «шәрқий түркистан» дәп аташқа адәтләнгән уйғур диярида һәқиқий мәнидики қирғинчилиқ оттуриға чиқиватқан болуп, хитай һөкүмитиниң қиливатқанлири дәл ирқий қирғинчилиқтики «йетәкчи нәзәрийә» ни әслитидикән. Буниңда «уйғур аяллирини йоқатқанда уйғурниң пәрзәнти болмайду; уйғурниң пәрзәнти болмиғанда уйғурму мәвҗут болмайду» дегән мәзмун толуқ намаян болған. Буниңға әмдиликтә уйғур қизлирини вә аяллирини хитай аққунлири билән тойлишишқа мәҗбурлаш қошулған болуп, бу хитай компартийәсиниң һазир уйғурларға қарши қиливатқан әң асаслиқ ишлириниң бири икән.

Нури түркәлниң пикричә, хитай компартийәсиниң бу қилмиши худди йосеф сталин ейтқандәк: «бир киши ачлиқтин өлсә бу трагедийә болиду; әгәр кишиләр милйонлап өлсә уни иситатистика дәймиз,» дегән әһвалниң нәқ өзи болмақтикән.

Бу қетимқи йиғинға бир қисим уйғур шаһитлар тәклип қилинған болуп, шуларниң ичидә хитай қанун системисиниң вәһшиликлирини өз көзи билән көргән, шундақла йеқинқи мәзгилләрдә уйғурлар дияридики ханим-қизларниң қандақ зиянкәшликкә учраватқанлиқи һәққидә көп қетим охшимиған сорунларда гуваһлиқ бәргән зумрәт давутму бар иди.

Зумрәт давут өзиниң язма баянатида өзиниң адәттики бир телефон билән сақчиханиға чақиртилған баһанидә һечқандақ қануний тәртипләрдин өтмәйла мәһбусқа айлинип қалғанлиқи, хитай сақчилириниң униң банка һесаватидики пакистанға пул әвәтиштәк нормал бир ишни ғайәт зор бир «гуманлиқ» қилмиш қатарида муамилә қилип өзини түрмигә солиғанлиқини сөзләп өтти. Зумрәтниң баян қилишичә, уни соал-сорақтин кейин бешиға қара халта кийдүрүп удул дохтурханиға апарған һәмдә униңдин сорапму қоймастин барлиқ биологийилик учурлирини хатирилигән. Арқидин лагерға апирип башқа миңлиған башқа аяллар қатарида 30 нәччә кишилик камерға солиған. У шуниңдин еитиварән лагердики роһий вә җисманий қийнақларни һарғичә баштин кәчүргән. Азабқа чидимай «аһ худа!» дәп налә қилғанда хитай гундипайлар «чақирә ашу худариңни! қеини саңа худаниң қандақ ярдәм қилғанлиқини биз бир көрәйли!» дәп һәйвә қилған. У бу йәргә қамалған аялларниң «тәрбийәләш» намида йиғивелинған кишиләр болсиму уларниң көп қисминиң әмәлийәттә аллиқачан юқири мәлуматлиқ болуп болған кишиләр икәнликини көргән. У бу йәрдә пәқәт хитай компартийәиси вә ши җинпиңға мәдһийә ‍оқушни, намәлум дориларни ичишни, намәлум окулларни урушни, мәҗбурий туғмас қиливетишни баштин кәчүргән. Лагердин чиқидиған вақитта хитай сақчилар униңға бу хил «һәқсиз туғмаслиқ оператсийәси» үчүн хушал болушни вә өзлиригә рәһмәт ейтиш лазимлиқини ейтқан.

Зумрәт давуттин кейин мушу хилдики лагер қийнақлириниң азавиға учраватқан уйғур дохтурлардин гүлшән аббасниң америкадики қизи зиба мурат сөз алди. Зибаниң билдүрүшичә, у һазирчә аписиниң лагерларниң биригә қамалғанлиқини билсиму, униң қәйәрдә икәнликидин хәвәрсиз кән. Йәнә келип пән-техника шунчә тәрәққий қилған күндә пүтүн-сүрүк бир адәмниң ашундақ изсиз йоқилип кетиши ривайәтләрдики вәқәләрдәк йүз бәрмәктә икән. Йәнә келип миңлиған уйғур аяллири үчүн ортақ тәқдир болмақта икән. Гүлшән аббас гәрчә сиясий паалийәтләргә актип иштирак қилғучи шәхс яки юқири мәнсәп тутқан әмәлдар болмисиму, башқиларниң җисманий азавиға шипалиқ ата қилғучи бир тәҗрибилик дохтур болушиға қаримай йәнила пенсийигә чиққанлиқиға қаримай «тәрбийиләш» кә елип кетилгән. Мушуниң өзи хитай һөкүмитиниң 21-әсирдә ашундақ вәһшиянә йиғивелиш лагериға уйғурларни солап «тәрбийиләш» намида қиливатқан бастуруш қилмишиниң мәқситини бәкму очуқ көрситип беридикән.

Йиғин ахирида уйғур аяллири дуч келиватқан паҗиәләр һәққидә америка һөкүмити вә явропа әллириниң қандақ тәдбирләрни еливатқанлиқи, уйғурлар дияридики мәҗбурий әмгәк билән ғәрб истемал базири оттурисидики мунасивәтләр қатарлиқ темилар бойичә көплигән соаллар соралди.

Мәлум болушичә, уйғур дияридики паҗиәләрни барғансери көп саһә «қирғинчилиқ» дәп атаватқан болсиму, нөвәттә бу хил «йеңи қирғинчилиқ» қа қарши әмәлий һәрикәтләр техи унчә көп вә күчлүк рәвиштә оттуриға чиқмайватқан әһвалда, бу хил сөһбәт йиғинлири дәл мушу бошлуқни толдурушта муәййән рол ойнайду, дәп қаралмақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт