Uyghur ayallirining teqdiri: "Statistika sirtida: Uyghur ayalliri we xitayning wehshiylik" (2)

Muxbirimiz eziz
2020-09-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel ependi yighinda sözlimekte. 2019-Yili 27-may, norwégiye.
Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel ependi yighinda sözlimekte. 2019-Yili 27-may, norwégiye.
REUTERS

Washin'gton shehiridiki "Uyghur herikiti" teshkilati Uyghur diyaridiki yuqiri pellige chiqiwatqan siyasiy basturush herikitining nöwettiki ehwalida Uyghur ayallirining we qizlirining qandaq paji'elerge duchar boluwatqanliqigha qarap chiqish meqsitide chaqirghan "Isitatistika sirtida: Uyghur ayalliri we xitayning wehshiylik" témisidiki yighinda bir qisim Uyghur shahidlirimu oxshimighan nuqtilardin guwahliq berdi.

Aldi bilen amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komssari nuri türkel amérika hökümitining xizmet funkitsiyesi nuqtisidin Uyghurlarning nöwettiki ‍ehwali hemde xelq'aradiki munasiwetlik ‍inkaslar heqqide söz qildi. U sözide Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerning derdini tartiwatqan kishilerning heqiqeten sanini alghili bolmaydighan derijide köplükini, del shundaq bolghanliqi üchün özining mezkur komitétqa teyinlen'gen tunji Uyghur komissar bolush süpiti bilen öz ornidin paydilinip Uyghurlarni basturush qilmishining heqiqiy ehwalini bayan qilip bashqa sahelerning diqqitige sunup kelgenlikini, milyonlarche lagér mehbuslirining ichide nam-sheripi namelum qéliwatqan sansizlighan kishilerning milliy kimlik we diniy kimlikni yoqitishni chöridigen basturush obékti boluwatqanliqi melum bolsimu xitay hökümitining emdilikte héch héyiqmastin bu insanlarni mejburiy nopus kontrolluqining qurbanigha aylanduriwatqanliqi, bu jeryanda xelq'arada "Qirghinchiliq" dep qarilidighan qilmishlarning barliq tebirlirige chüshidighan bir qatar qebih wastilarning otturigha chiqqanliqini sözlep ötti.

Nuri türkelning pikriche, mejburiy nopus kontrolluqining qurbani qiliwétilgen bu qiz-ayallar ikkinchi qedemde xitayning erzan bahaliq emgek küchlirige aylandurulghan. Hazir bolsa del mushu qizlar we ayallar mejburiy emgekning qatnashquchiliri qatarida erzan emgek küchi bolup ichkirige sétiliwatqanlarning mutleq köp qismini teshkil qilidiken. Buning bilen Uyghurlar "Sherqiy türkistan" dep atashqa adetlen'gen Uyghur diyarida heqiqiy menidiki qirghinchiliq otturigha chiqiwatqan bolup, xitay hökümitining qiliwatqanliri del irqiy qirghinchiliqtiki "Yétekchi nezeriye" ni eslitidiken. Buningda "Uyghur ayallirini yoqatqanda Uyghurning perzenti bolmaydu؛ Uyghurning perzenti bolmighanda Uyghurmu mewjut bolmaydu" dégen mezmun toluq namayan bolghan. Buninggha emdilikte Uyghur qizlirini we ayallirini xitay aqqunliri bilen toylishishqa mejburlash qoshulghan bolup, bu xitay kompartiyesining hazir Uyghurlargha qarshi qiliwatqan eng asasliq ishlirining biri iken.

Nuri türkelning pikriche, xitay kompartiyesining bu qilmishi xuddi yoséf stalin éytqandek: "Bir kishi achliqtin ölse bu tragédiye bolidu؛ eger kishiler milyonlap ölse uni isitatistika deymiz," dégen ehwalning neq özi bolmaqtiken.

Bu qétimqi yighin'gha bir qisim Uyghur shahitlar teklip qilin'ghan bolup, shularning ichide xitay qanun sistémisining wehshiliklirini öz közi bilen körgen, shundaqla yéqinqi mezgillerde Uyghurlar diyaridiki xanim-qizlarning qandaq ziyankeshlikke uchrawatqanliqi heqqide köp qétim oxshimighan sorunlarda guwahliq bergen zumret dawutmu bar idi.

Zumret dawut özining yazma bayanatida özining adettiki bir téléfon bilen saqchixanigha chaqirtilghan bahanide héchqandaq qanuniy tertiplerdin ötmeyla mehbusqa aylinip qalghanliqi, xitay saqchilirining uning banka hésawatidiki pakistan'gha pul ewetishtek normal bir ishni ghayet zor bir "Gumanliq" qilmish qatarida mu'amile qilip özini türmige solighanliqini sözlep ötti. Zumretning bayan qilishiche, uni so'al-soraqtin kéyin béshigha qara xalta kiydürüp udul doxturxanigha aparghan hemde uningdin sorapmu qoymastin barliq bi'ologiyilik uchurlirini xatiriligen. Arqidin lagérgha apirip bashqa minglighan bashqa ayallar qatarida 30 nechche kishilik kamérgha solighan. U shuningdin éitiwaren lagérdiki rohiy we jismaniy qiynaqlarni harghiche bashtin kechürgen. Azabqa chidimay "Ah xuda!" dep nale qilghanda xitay gundipaylar "Chaqire ashu xudaringni! qéini sanga xudaning qandaq yardem qilghanliqini biz bir köreyli!" dep heywe qilghan. U bu yerge qamalghan ayallarning "Terbiyelesh" namida yighiwélin'ghan kishiler bolsimu ularning köp qismining emeliyette alliqachan yuqiri melumatliq bolup bolghan kishiler ikenlikini körgen. U bu yerde peqet xitay kompartiye'isi we shi jinpinggha medhiye ‍oqushni, namelum dorilarni ichishni, namelum okullarni urushni, mejburiy tughmas qiliwétishni bashtin kechürgen. Lagérdin chiqidighan waqitta xitay saqchilar uninggha bu xil "Heqsiz tughmasliq opératsiyesi" üchün xushal bolushni we özlirige rehmet éytish lazimliqini éytqan.

Zumret dawuttin kéyin mushu xildiki lagér qiynaqlirining azawigha uchrawatqan Uyghur doxturlardin gülshen abbasning amérikadiki qizi ziba murat söz aldi. Zibaning bildürüshiche, u hazirche apisining lagérlarning birige qamalghanliqini bilsimu, uning qeyerde ikenlikidin xewersiz ken. Yene kélip pen-téxnika shunche tereqqiy qilghan künde pütün-sürük bir ademning ashundaq izsiz yoqilip kétishi riwayetlerdiki weqelerdek yüz bermekte iken. Yene kélip minglighan Uyghur ayalliri üchün ortaq teqdir bolmaqta iken. Gülshen abbas gerche siyasiy pa'aliyetlerge aktip ishtirak qilghuchi shexs yaki yuqiri mensep tutqan emeldar bolmisimu, bashqilarning jismaniy azawigha shipaliq ata qilghuchi bir tejribilik doxtur bolushigha qarimay yenila pénsiyige chiqqanliqigha qarimay "Terbiyilesh" ke élip kétilgen. Mushuning özi xitay hökümitining 21-esirde ashundaq wehshiyane yighiwélish lagérigha Uyghurlarni solap "Terbiyilesh" namida qiliwatqan basturush qilmishining meqsitini bekmu ochuq körsitip béridiken.

Yighin axirida Uyghur ayalliri duch kéliwatqan paji'eler heqqide amérika hökümiti we yawropa ellirining qandaq tedbirlerni éliwatqanliqi, Uyghurlar diyaridiki mejburiy emgek bilen gherb istémal baziri otturisidiki munasiwetler qatarliq témilar boyiche köpligen so'allar soraldi.

Melum bolushiche, Uyghur diyaridiki paji'elerni barghanséri köp sahe "Qirghinchiliq" dep atawatqan bolsimu, nöwette bu xil "Yéngi qirghinchiliq" qa qarshi emeliy heriketler téxi unche köp we küchlük rewishte otturigha chiqmaywatqan ehwalda, bu xil söhbet yighinliri del mushu boshluqni toldurushta mu'eyyen rol oynaydu, dep qaralmaqta iken.

Toluq bet