Mutexessisler we shahitlar: “Xitayning irqiy qirghinchiliqning tesiri bir ewlad bilenla tügimeydu” (2)

Muxbirimiz gülchéhre
2021.03.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xitaylashturush-kiyim-2.jpg Etrapi sim tiken bilen chégrilan'ghan yeslide, qaranchuqsiz qan'ghan Uyghur ösmürlerge xitay medeniyitining tüsini alghan kiyimler kiydürülgen.
Social Media

Xitay hökümiti Uyghur élide lagérlarni qurup, milyonlighan bigunah insanlarni tutqun qilghan bir waqitta, minglighan a'ililer parchilandi, ata-anisi birla waqitta tutup kétilgen yene nechche yüz minglighan hetta uningdimu jiq balilar mejburiy tirik yétimlerge aylandi. Ilgiri radi'oyimizning bu heqte tarqatqan xewerliridimu, yétim we qaranchuqsiz qalghan balilarning köplükidin xitay da'irilirining her qaysi sheher we nahiyelerdimu daril'étamlarni köpeytip quruwatqanliqi, balilarning hetta u jaylarghimu patmay, yataqliq mekteplerge orunlashturulghanliqi pash bolghanidi.

Hetta dunyawi axbaratlarda ghulghula qozghighan melumatlarda körsitilishiche, ata-anisi lagérlargha élip kétilgenlik seweblik Uyghur diyarida, yataqliq mektep we yaki daril'étamlarda turuwatqan Uyghur yétim balilarning sanini 500ming dep mölcherleshke bolidiken. Emeliyette bu xitay hökümet doklatlirigha asasen texminlen'gen shundaqla ikki yil awwalqi bir sanliq melumat.

Ürümchi sheherlik-24bashlan'ghuch mektepte 30 yilgha yéqin oqutquchi bolghan lagér shahiti qelbinur mu'ellim, -2016 yilidila mektepte yétim balilarning köpiyishke bashlighanliqini, -2018 yiligha barghanda sinipning yérimi dégüdek quruq bolup qalghanliqini, yighimgha aylinip qalghan oqughuchilarda, derstin chékinish we jimighurliship kétishtek binormal alametlerning gewdilik hemde omumyüzlük körülgenlikini bildürgen idi.

Yéqinqi 4 yildin buyan xitayning bir qisim ijtima'iy taratquliridin taralghan yataqliq mektep we yeslilerdiki yétim Uyghur balilarning her türlük ménge yuyushqa mejburliniwatqanliqi barliq Uyghurlarda zor endishe peyda qilmaqta idi, muhajirettiki Uyghurlar arisida hetta bu wédiyolardiki balilar arisidin özining yillarche alaqisi üzülgen, iz-dérikini qilalmaywatqan öz balilirining séymasini tonuwalghan Uyghur ata anilarmu boldi, ularning azabining chéki yoq.

Uyghurlar duch kéliwatqan qirghinchiliq seweblik ata-anisidin ayrilip qélishning sebiy balilarda keltürüp chiqiridighan yaman aqiwetliri, Uyghur élidiki balilardila emes chet'ellerdiki, ata-anisi Uyghur élige ketkiniche qaytip kelmigen we lagérlargha qamalghan balilardimu oxshimighan derijide ipadiliniwatqanliqi melum.

Ilgiri özining xitayning jaza lagérida körgen zulum we qiyin qistaqlarni xelq'araliq axbaratlargha we guwahliq yighinlirida temkin sözlep kéliwatqan lagér shahiti ömer

Bék'li, bu ayrilish we qorqunuchning eslidiki saghlam, shox we xushal 3 perzentning yumran yürikide qaldurghan zexmetlirini sözliginiche yighlap ketti:

Ömer bék'ali qazaqistandin Uyghur diyarigha qaytqinida tutqun qilinip lagérgha qamalghanda, uning ayali we 3 perzenti 8 aydin artuq ayrilghan bolsa u lagérdin chiqipmu, tekrar-tekrar ayrilishqa mejbur bolghan we 3 yildin buyan bu a'ile putunlinelmey judaliq azabi chékip kelgenidi. Ömer bék'ali gollandiye hökümitining yardimi bilen téxi ötken ayda, yeni 24-féwral küni axiri ayali we 3 perzenti bilen jem bolghan. Halbuki ömer bék'alidek nahayiti az sandiki lagér shahitliri xitayning jaza lagéridin hayat qutulup chiqalighan bolsimu, hazirgha qeder ula emes, uning perzentliri hem dadisidin birmehel ayrilip qélishning qelbide qaldurghan qorqunuchi we psixologiyelik jarahetlirining azabini hélihem tartmaqtiken.

Derweqe, amérikadiki balilardiki pisxikilik jarahetni dawalash jehette 35 yilliq tejribige ige balilar psixolog, amérikidiki zeximlinishning ipadiliri we uni ipadileshchan sen'et arqiliq dawalash institutining mudiri doktor ketiy malchi'oni xanim, Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq misli körülmigen yéngi bir baldaq derijide bolghachqa uning zerbisige uchrighanlarda keltürüp chiqiridighan psixikiliq késel yaki zeximlinishning tesiriningmu chongqur we uzun mezgillik bolidighanliqini bayan qilghanidi.

Uyghurlar bu qirghinchiliq we ayrilishning balilargha élip kélidighan zerbilirini qandaq qilghanda eng töwen chekke chüshüreleydu? chet'ellerdiki imkaniyiti bar Uyghurlar buning asaritidin qandaq qilghanda qutulalaydu? dégen so'alimizgha doktor ketiy mundaq jawab berdi: “Bu qirghinchiliqta Uyghur ewladlirining uchraydighan eng qorqunchluq azabi ata-anisi we a'ilisidin ayrilip qélishtur. Uning üstige bundaq balilarning saninimu qiyas qilmaq tes, xitaygha bérip biwasite bu balilargha yardem bérish téximu qiyin bir mesile. Emma Uyghurlargha chet'ellerde bu imkaniyet bar, xitay hökümitining qirghinchiliq zulumliri seweblik kélip chiqqan psixikiliq mesililerni yéngish üchün ata-anilar psixologiyelik dawalash we yéteklesh orunliridin yardem izdishi lazim. Muhimi bu qirghinchiliqning asaretlirige ganggirighan halda pétip qalmasliqi kérek.

Sözlep chiqiriwétish bolsa, asarettin qutulushning eng ünümlük usuli. Buning üchün awwal bu qirghinchiliqning mahiyitini, Uyghurlargha we özige némiler boluwatqanliqini yaxshi we toghra bilishi kérek we balilargha özliri bashtin kechürüwatqanlarning intayin qiyin bolsimu choqum asta asta yaxshi bolup kétidighanliqini tonutush lazim. Balilarni bu asarettin qutulushqa yétekleshning eng yaxshi charisi bolsa, ulargha türlük shekilde oyun, we resim sizishqa oxshash usullar arqiliq, özini erkin ipadileshke waqit we pursetlerni yaritip bérish. Bu uzun muddetlik eslige kélish jeryani bolushi mumkin emma ishench hemmidin muhim”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet