Уйғурчә дәрслик китаблардики "суйиқәстләр" вә хитай һөкүмитиниң уйғур сиясити

Мухбиримиз әзиз
2021-04-05
Share
Уйғурчә дәрслик китаблардики Хитай һөкүмити ишлигән "террорлуққа қарши күрәштики хирислар" намлиқ һөҗҗәтлик филимниң 4-қисмидин кәсип елинған.
Social Media

Уйғур диярида он нәччә йилдин буян ишлитилип кәлгән башланғуч вә оттура мәктәп дәрслик китаблириниң 2016-йилиниң ахирлириға кәлгәндә уштумтутла "еғир мәсилә бар китаблар" дәп йиғивелиниши һәмдә мәзкур китабни түзүш гурупписидики бир қатар уйғур зиялийлириниң қолға елиниши уйғур җәмийитини қаттиқ чөчүткән һадисиләрниң бири болуп қалди. Болупму мушу дәрслик китаблириға четилип маарип назаритиниң сабиқ назири саттар савут, муавин назири алимҗан мәмтимин, "шинҗаң маарип нәшрияти" ниң мәсуллиридин абдураззақ сайим вә таһир насирниң пәрдә арқисидики "қоманданлар" дегән намни елиши, мәзкур дәрслик китаблириға қәләм тәврәткән уйғур зиялийлиридин ялқун рози вә ваһитҗан османниң еғир қамаққа һөкүм қилиниши ташқи дуняға нурғун соалларни қалдуруп кәткәндии. Хитай һөкүмити ишлигән "террорлуққа қарши күрәштики хирислар" намлиқ һөҗҗәтлик филимниң 4-қисмида мана мушу дәрслик китаб мәсилисигә алаһидә орун аҗритилған болуп, буниңдики бир қисим "гуманлиқ нуқтилар" хитай һөкүмитиниң ағзидин ашкара болди.

Филимдики учурларда ейтилишичә, уйғур аптоном районлуқ маарип назарити рәһбәрлири "террорлуқ вә әсәбийлик" кә қутратқулуқ қилиш мәзмунидики көплигән текистләрни башланғуч вә оттура мәктәпләрниң тил-әдәбият дәрсликигә киргүзүш һәққидә йолйоруқ бәргән; ялқун рози вә ваһитҗан осман болса әнә шу хилдики "миллий өчмәнликни тәрғиб қилғучи текистләр" ни тәйярлиған. Мушу хилдики "хата" мәзмунларниң бири иккинчи қетимлиқ "шәрқий түркистан җумһурийити" ниң рәһбәрлиридин әхмәтҗан қасиминиң мәйдисидики "азадлиқ" ордени болуп, филимда бундақ бир рәсимниң дәрслик китабқа киргүзүлүши "пүтүнләй хата болған" дейилиду. .

Америкадики уйғур тарихшунаслиридин доктур қаһар баратниң қаришичә, йиллардин буян уйғур дияридики түрлүк мәтбуатларда кәң тарқалған әхмәтҗан қасиминиң сүритидики орденини бу қәдәр принсипқа көтүрүп чиқишниң өзи хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастуришидики көплигән ашкара баһанә-сәвәбләрниң бири икән.

Мустәқил көзәткүчи илшат һәсәнниң билдүрүшичә, хитай һөкүмити та йеқинқи мәзгилләргичә "уйғурларниң һәққаний күриши" дәп ашкара тән алған или инқилаби вә учтурпан қозғилиңи һәққидики баянлар 2016-йилидин кейин юқири пәллигә чиқишқа башлиған уйғурларни бастуруш күришидә "әсәбийлик вә террорлуққа қутратқулуқ қилиш" мәзмунидики һадисиләрдин болуп қалған. Әмма бу маһийәттә хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқидики "заманға маслашқан" баһанидин башқа нәрсә әмәс икән.

Мәзкур тәшвиқат филимидики чүшәндүргүчи хадим уйғур йеқинқи заман тарихидики "йәттә қизлирим" темисида кәң тарқалған тарихий һадисини "хәнзуларға қарши турушни тәрғиб қилған мәзмун" дәп чүшәндүиду. Әмма дәл шу чүшәндүрүш бериливатқанда көрситилгән дәрслик китаб беетидә әсли текисттики һуҗум обйектиниң "манҗу қошуни" икәнлики көрситилгән. Бу хил ашкара сахтипәзлик иҗтимаий таратқулардиму кәң һәмбәһирлинип, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарши "суйиқәст" қиливатқанлиқи, дәп мәсхирә қилинғанлиқи мәлум. Бу һәқтә сөз болғанда илшат һәсән нөвәттә хитай һөкүмитиниң нәзиридә әйни вақитта хитай компартийәсиниңму әшәддий дүшмини болған гоминдаң һөкүмити болсун яки хитайға 300 йилдин артуқ һөкүмранлиқ қилған манҗулар болсун буларниң бирдәк "хитай дөлити" ниң символи һесаблинидиғанлиқини, буларға қарши чиққан уйғурниң күриши "әксийәтчилик" болидиғанлиқини, әйни вақитларда гоминдаңға вә манҗуларға қарши күрәш қилған хитайларниң қаршилиқи болса "вәтәнпәрвәрлик" һесаблинидиғанлиқини, мушуниң өзи хитайниң нәзиридә уйғурниң һәрқачан "дүшмән" дәп қарилидиғанлиқини көрситидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Бу хил зиддийәтлик учурлар асасида тәйярланған филим уйғур тамашибинлар арисидиму күчлүк әкс тәсир пәйда қилди. Әдиб ялқун розиниң америкидики пәрзәнтлиридин камалтүрүк ялқун бу һәқтә сөз қилип, өзиниң бу филимни көргәндин кейин униң қанчилик ялғанчилиқ вә төһмәт билән толғанлиқи мана мән, дәпла ашкара болидиғанлиқини алаһидә әскәртти.

Филимда гәвдиләндүрүлгән йәнә бир нуқта саттар савут башчилиқидики "икки йүзлимичи" дәп аталған уйғур кадирлар қошуни баш болуп түзүп чиққан бу китабларни йеқинқи йилларда барлиққа кәлгән "террорлуқ" вәқәлириниң идеологийә асаси болған, дегән пикирдә әкс етиду. Болупму уларниң "ғәрәзлик һалда миллий өчмәнликни тәрғиб қилидиған мәзмунларни киргүзүши" билән көплигән "яш террорчи" ларниң йетишип чиққанлиқи һәққидики пикиргә мисал қатарида "уйғурларниң миллий қәһриманлири" вә "паҗиәлик һекайиләр" ниң берилиши мисал қилиниду. Бу һәқтә сөз болғанда доктур қаһар барат уйғурлардики қаршилиқниң бу дәрслик китаб билән һечқанчә алақиси йоқлуқини, әксичә буниң сәвәби хитай һөкүмитиниң зулум вә бастурушлири икәнликини тәкитләйду. .

Илшат һәсәнниң қаришичә, һөҗҗәтлик филимда алаһидә тәкитләнгән йеңи дәрслик китаб һәққидики мәлуматлар хитай һөкүмитиниң бу дәрслик китаб "суйиқәсти" ниң маһийитини толуқ ечип беридикән. Болупму йеңи дәрслик китабта "биз җуңголуқ, байрақ чиқириш мурасими, шинҗаң җуңгониң айрилмас бир қисми' дегәндәк рәсимләрниң алаһидә орун алғанлиқи" һәққидики баянлар хитай һөкүмитиниң мәқситиниң ‍уйғур өсмүрлирини кичикидинла хитайға айландуруш икәнликиниң әң җанлиқ испати икән.

Мәзкур филимда киши ишәнгүсиз еғир түрмә җазалириға һөкүм қилинған маарип назаритидики сабиқ уйғур рәһбәрләрниң мәҗбурий "това баянлири" ға алаһидә орун берилгән болсиму ашу бир йүрүш уйғурчә дәрслик китабларни рояпқа чиқиришқа биваситә қәләм тәврәткән ялқун рози вә ваһитҗан османниң сүритидин башқа учурлар берилмәйду. ялқун розиниң америкидики оғли камалтүрүк ялқун бу һәқтә сөз болғанда ‍өзиниң сеғиниш һессияти билән биргә дадисиға болған йүрәк сөзлирини баян қилип өтти.

Мәлум болушичә, хитай һөкүмити ишлигән бир саәтлик бу һөҗҗәтлик филимда "уйғурчә дәрслик китаб" мәсилисидин башқа "террорчи вә әсәбий" күчләрниң тор дуняси, сақчи системиси, икки йүзлимичи кадирлар дегәндәк көплигән амиллардин пайдиланғанлиқи қошумчә мавзу шәклидә баян қилиниду. Анализчилар буни "бир пүтүн уйғур җәмийитини хитай һөкүмитиниң ‹дүшмән' дәп қараватқанлиқи" ниң испати. Шуңа у муһаҗирәттики уйғурлар арисидиму күчлүк тәсир қозғиди" дәп қаримақта икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт